پژوهشگران از ظرفیت حقوقی شاهنامه و ادبیات فارسی می‌گویند:

وقتی شاهنامه به دادگاه می‌رود؛ از اتهام سودابه تا تبرئه سیاوش

برگزاری همایش ادبیات و حقوق در موسسه بزرگمهر حکیم

پیوند ادبیات و حقوق در همایش «ادبیات و حقوق» با بررسی نمونه‌هایی از شاهنامه فردوسی، غزلیات حافظ و آثار شاعران فارسی‌زبان مورد توجه قرار گرفت؛ از روایت محاکمه سیاوش در دربار کیکاووس و مفاهیمی مانند اصل برائت و مسئولیت کیفری تا دیدگاه پژوهشی درباره پیشینه پول‌شویی در داستان‌های شاهنامه.

کد خبر: ۱۵۷۲۸۹۸

ادبیات فارسی، افزون بر ارزش‌های هنری و زبانی، بازتابی از اندیشه‌ها، مناسبات اجتماعی و نظام‌های فکری دوره‌های مختلف تاریخ ایران است. در میان آثار کلاسیک فارسی، شاهنامه فردوسی و دیوان شاعرانی چون حافظ و سعدی، روایت‌ها و مفاهیمی دارند که می‌توان آنها را از منظر حقوقی نیز بررسی کرد. همین ظرفیت، موضوع همایش «ادبیات و حقوق» بود؛ نشستی که با حضور استادان، حقوقدانان و پژوهشگران برگزار شد و در آن، جلوه‌هایی از مفاهیم حقوقی در میراث ادبی ایران به بحث گذاشته شد.

به گزارش جام جم آنلاین به نقل از مؤسسه فرهنگی و حقوقی بزرگمهر حکیم، در این همایش سخنرانان با اشاره به پیوند میان ادبیات و حقوق، نمونه‌هایی از بازتاب مفاهیمی مانند دادرسی، قضاوت، مسئولیت کیفری، اصل برائت و حقوق عمومی را در متون ادبی فارسی بررسی کردند.

شاهنامه؛ روایتی حماسی با ظرفیت‌های حقوقی

استاد علی کاکاافشار، پژوهشگر و گردآورنده مجموعه «ماتیکان هزار دادستان»، با اشاره به پیشینه حقوق در ایران باستان اظهار کرد: شناخت تاریخ حقوق ایران بدون توجه به میراث مکتوب و ادبی این سرزمین امکان‌پذیر نیست و متون کهن، گنجینه‌ای ارزشمند برای بازشناسی اندیشه حقوقی ایرانیان به شمار می‌روند.

این نگاه، شاهنامه فردوسی را از منظری فراتر از حماسه و اسطوره در کانون توجه قرار می‌دهد؛ اثری که در کنار روایت پادشاهان، پهلوانان و رویداد‌های تاریخی و اسطوره‌ای، تصویری از مناسبات قدرت، داوری، عدالت و مسئولیت نیز ارائه می‌کند.

چرا حقوق و ادبیات به یکدیگر نزدیک‌اند؟

دکتر رضا وطن‌خواه، ادیب، نویسنده آثار ادبی و حقوقی و رئیس کانون وکلای دادگستری البرز، با تأکید بر پیوند میان این دو حوزه گفت: حقوق و ادبیات هرچند دو رشته مستقل علوم انسانی هستند، اما ارتباط و همگرایی مستمری میان آنها وجود دارد.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از شعر شاعران قدیم و معاصر، به بازتاب مفاهیمی همچون قضاوت، حقوق و حرفه وکالت در ادبیات فارسی پرداخت.

دکتر محمدرضا کیان‌پور، حقوقدان و پژوهشگر ادبیات نیز با خوانش ابیاتی از شاعران ایرانی اظهار داشت: ادبیات و حقوق از پیشینه‌ای مشترک برخوردارند و شناخت این پیوند، به‌ویژه در حوزه حقوق عمومی، می‌تواند افق‌های تازه‌ای برای پژوهش در میراث ادبی و فکری ایران بگشاید.

حافظ از منظر حقوق کیفری؛ از محتسب تا اصل برائت

یکی از محور‌های همایش، بررسی مفاهیم حقوق کیفری در اشعار حافظ بود. در این بخش، واژه «محتسب» به‌عنوان مفهومی مرتبط با نظارت و تعقیب قضایی مورد توجه قرار گرفت. همچنین برخی مضامین شعر حافظ از منظر اصل برائت و قاعده حقوقی «قبح عقاب بلا بیان» بررسی شد؛ قاعده‌ای که بر ممنوعیت مجازات بدون اعلام و بیان قبلی رفتار ممنوع تأکید دارد.

در این بخش، بیت زیر نیز از منظر شرایط تحقق مسئولیت کیفری و موضوع سن مسئولیت مورد استناد قرار گرفت:

«دلبرم شاهد طفل است و به بازی روزی

بکشد زارم و در شرع نباشد گنهش»

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که مفاهیم مرتبط با جرم، مجازات، مسئولیت و داوری را می‌توان در خوانشی میان‌رشته‌ای از شعر فارسی دنبال کرد؛ البته چنین بررسی‌هایی نیازمند توجه به زمینه تاریخی، معنای واژگان و تفاوت میان زبان ادبی و اصطلاحات حقوقی امروز است.

محاکمه سیاوش در دربار کیکاووس؛ شاهنامه چه می‌گوید؟

دکتر محمد رسولی، شاهنامه‌پژوه و حقوقدان و دبیر همایش، با اشاره به یکی از روایت‌های شناخته‌شده شاهنامه، ماجرای اتهام سودابه علیه سیاوش و رسیدگی کیکاووس به این ادعا را نمونه‌ای قابل تأمل برای بررسی مفاهیم دادرسی کیفری دانست.

به گفته وی، در این روایت می‌توان مؤلفه‌هایی مانند طرح اتهام، بررسی ادعا و صدور حکم را مشاهده کرد؛ فرایندی که در نهایت به اثبات بی‌گناهی سیاوش می‌انجامد.

داستان سیاوش از این منظر، تنها روایتی درباره کشمکش‌های دربار کیکاووس نیست؛ بلکه می‌توان آن را بستری برای طرح پرسش‌هایی درباره چگونگی رسیدگی به اتهام، ضرورت بررسی ادله و اهمیت پرهیز از داوری شتاب‌زده دانست. این خوانش، البته تفسیری حقوقی از یک روایت حماسی است و نباید آن را معادل کامل یک نظام دادرسی کیفری امروزی در نظر گرفت.

آیا ردپای مفهوم پول‌شویی را می‌توان در شاهنامه یافت؟

دبیر همایش در بخش دیگری از سخنان خود، دیدگاهی پژوهشی درباره پیشینه مفهوم پول‌شویی در دوره پادشاهی هما در شاهنامه مطرح کرد. وی با اشاره به این موضوع، شاهنامه را منبعی قابل تأمل برای بررسی تاریخ مفاهیم اقتصادی و حقوقی دانست.

این طرح بحث، از آن جهت جالب توجه است که امکان بررسی روایت‌های ادبی کهن را در ارتباط با مفاهیم اقتصادی و مناسبات مالی فراهم می‌کند. با این حال، تطبیق یک مفهوم حقوقی معاصر مانند پول‌شویی با رویداد‌های روایت‌شده در متون کهن، به پژوهش تاریخی و حقوقی دقیق و روشن‌کردن تفاوت معنایی این مفاهیم در دوره‌های مختلف نیاز دارد.

فراخوان برای پژوهش درباره پیوند ادبیات و حقوق

محمد رسولی در پایان همایش، از استادان، حقوقدانان و پژوهشگران دعوت کرد برای گسترش مطالعات میان‌رشته‌ای در حوزه ادبیات و حقوق مشارکت کنند.

به گفته دبیر همایش، علاقه‌مندان می‌توانند آثار و نوشته‌های خود را درباره ارتباط ادبیات و حقوق از طریق شماره ۰۹۱۰۲۲۲۱۴۰۹ به مؤسسه فرهنگی و حقوقی بزرگمهر حکیم ارسال کنند تا پس از بررسی، در مجموعه‌ای مکتوب با همین موضوع منتشر شود.

برگزاری چنین نشست‌هایی می‌تواند زمینه‌ای برای بازخوانی میراث ادبی ایران از زاویه‌های تازه فراهم کند؛ میراثی که در کنار زیبایی‌های زبانی و هنری، ظرفیت طرح پرسش‌هایی درباره عدالت، قانون، مسئولیت و مناسبات اجتماعی را نیز در خود جای داده است.