به گزارش
جام جم آنلاین، مادر در تهران از این زندان به آن زندان می‌رود تا نشانی از همسرش پیدا کند و میلاد برای کمک به هزینه‌های خانه دنبال کار است. پدر خانواده بازداشت شده و آنها ناچار شده‌اند خانه‌شان در بندر شاه را ترک کنند. این موقعیت، آغاز داستان «میلاد»، نخستین فیلم بلند ابوالفضل جلیلی است؛ فیلمی که سال‌های منتهی به انقلاب را نه با بازسازی وقایع سیاسی، بلکه از خلال زندگی خانواده‌ای روایت میکند که سرنوشتش تحت تأثیر آن تحولات قرار گرفته است. پخش این فیلم از شبکه نمایش در سالروز ۱۳ آبان و تسخیر سفارت آمریکا، فرصتی برای مرور اثری است که به جای تمرکز بر رویداد‌های تاریخی، پیامد‌های اجتماعی آن دوره را در زندگی روزمره آدم‌ها دنبال میکند.
جست‌وجوی پدر در تهران
داستان در سال ۱۹۷۸ و در آستانه انقلاب می‌گذرد. پدر میلاد، کارمند راه‌آهن، به دلایل سیاسی بازداشت شده است؛ نخستین بار هم نیست که چنین اتفاقی برای او رخ می‌دهد. پس از بازداشت تازه، خانواده خانه خود در بندر شاه را از دست می‌دهد و برای یافتن پدر راهی تهران می‌شود. مادر در زندان‌های مختلف سراغی از همسرش می‌گیرد، اما پاسخ روشنی دریافت نمی‌کند. زندانیان سیاسی در محلی نامعلوم نگهداری می‌شوند و امکان ملاقات با آنها به آسانی فراهم نیست.
در این میان، خانواده به خانه پدربزرگ پناه می‌برد؛ خانه‌ای که با کمک یک مؤسسه خیریه در اختیار او قرار گرفته است. زندگی در شهر تازه، بدون حضور پدر و با نگرانی از سرنوشت او، شرایطی را به وجود می‌آورد که میلاد هم نمی‌تواند از آن کنار بماند. او برای کمک به مخارج خانواده به کار در خیابان روی می‌آورد و بخشی از مسئولیت‌هایی را که پیش‌تر بر دوش پدر بوده، تجربه میکند.
جلیلی برای پیش بردن داستان، مسئله‌ای ساده و قابل فهم را در مرکز قرار داده است: خانواده‌ای که می‌خواهد بداند پدرش کجاست. همین پرسش، موقعیت‌های بعدی را به هم پیوند می‌دهد. مراجعه‌های بی‌نتیجه مادر به زندان‌ها، جابه‌جایی خانواده و کار کردن میلاد، هرکدام بخشی از مسیر جست‌و‌جو هستند؛ مسیری که هرچه پیش می‌رود، دشواری زندگی بدون پدر را آشکارتر میکند. در پایان، خانواده به زندانی که پدر در آن نگهداری می‌شود می‌رسد، اما او در این مدت بینایی‌اش را از دست داده است. رسیدن به پاسخ، به معنای بازگشت زندگی به وضعیت سابق نیست.
خیابان، پس‌زمینه زندگی خانواده
در معرفی جشنواره روتردام، ناآرامی‌های عمومی به‌عنوان بخشی از فضای پیرامونی داستان توصیف شده‌اند: سالن‌های سینما به آتش کشیده می‌شوند و شعار‌های اعتراضی از پشت‌بام‌ها به گوش می‌رسند. این نشانه‌ها به تماشاگر یادآوری می‌کنند که ماجرا در چه دوره‌ای اتفاق می‌افتد، اما فیلم برای توضیح شرایط سیاسی به سراغ یک روایت تاریخی مستقل نمی‌رود. آنچه در مرکز توجه باقی می‌ماند، تأثیر این وضعیت بر زندگی میلاد و خانواده‌اش است.
این انتخاب در ساختار داستان هم دیده می‌شود. خط اصلی روایت با جست‌وجوی پدر پیش می‌رود و اتفاقات بیرون از خانه، هر بار از راهی بر زندگی خانواده اثر می‌گذارند. بازداشت پدر به از دست دادن خانه منجر شده، بی‌خبری از او مادر را به زندان‌های مختلف کشانده و دشواری تأمین معاش، میلاد را به کار در خیابان واداشته است؛ بنابراین فضای سیاسی صرفاً پس‌زمینه‌ای برای زمان وقوع داستان نیست؛ در شکل‌گیری موقعیت شخصیت‌ها دخالت دارد.
از این زاویه، عنوان فیلم نیز بیش از آنکه به یک قهرمان سیاسی اشاره کند، نام نوجوانی است که تجربه‌هایش به تدریج گسترده‌تر می‌شود. او در آغاز درگیر مسئله‌ای خانوادگی است، اما در مسیر جست‌و‌جو با نشانه‌های نارضایتی عمومی و تغییرات جامعه روبه‌رو می‌شود. جلیلی از کنار هم قرار دادن این دو سطح، فاصله میان اتفاقات بزرگ و زندگی خصوصی آدم‌ها را کمتر میکند؛ بی‌آنکه لازم باشد تمام رخداد‌های آن دوره را در قالب صحنه‌های مستقل بازسازی کند.
جست‌و‌جو؛ ستون اصلی روایت
آنچه داستان «میلاد» را پیش می‌برد، یک هدف مشخص است: پیدا کردن پدر. این هدف به فیلم انسجام می‌دهد و موقعیت‌های پراکنده را در امتداد یک مسیر قرار می‌دهد. مادر به زندان‌ها مراجعه میکند، میلاد برای کمک به خانواده کار میکند و هر نشانه تازه، امید یا نگرانی دیگری به همراه می‌آورد. تماشاگر نیز اطلاعات مربوط به سرنوشت پدر را هم‌زمان با تلاش خانواده به دست می‌آورد.
این ساختار به جلیلی اجازه می‌دهد فضای اجتماعی را از دل کنش شخصیت‌ها وارد فیلم کند. به جای آنکه ابتدا تصویری کلی از وضعیت سیاسی ارائه شود و بعد شخصیت‌ها در آن قرار بگیرند، مخاطب با یک مسئله شخصی همراه می‌شود و در جریان حل آن، با شرایط گسترده‌تری آشنا می‌شود. در چنین روایتی، زندان فقط یک مکان نیست؛ جایی است که بی‌خبری و نبود امکان ملاقات، زندگی خانواده را معلق نگه می‌دارد. تهران نیز صرفاً محل وقوع داستان نیست؛ شهری است که خانواده برای یافتن پدر به آن پناه آورده، اما در آن با دشواری‌های تازه‌ای روبه‌رو شده است.
از سوی دیگر، پایان داستان با پیدا شدن پدر و نابینایی او، پاسخ ساده‌ای به انتظار طولانی خانواده نمی‌دهد. آنچه میلاد و مادرش به دنبالش بوده‌اند سرانجام پیدا می‌شود، اما هزینه‌ای که این غیبت بر جای گذاشته، از میان نمی‌رود. این پایان، جست‌وجوی خانوادگی را به تجربه‌ای تلخ‌تر تبدیل میکند و نشان می‌دهد بازگشت یک فرد، لزوماً به معنای جبران آسیب‌های واردشده به خانواده نیست.
در همیمن زمینه بخوانید:
جایگاه «میلاد» در کارنامه جلیلی
«میلاد» در سال ۱۹۸۳ و زمانی ساخته شد که ابوالفضل جلیلی ۲۶ سال داشت. این اثر نخستین فیلم بلند اوست و با نگاتیو ۱۶ میلی‌متری ساخته شده است. جلیلی علاوه بر کارگردانی، نویسندگی فیلم را نیز برعهده داشته و تدوین آن را انجام داده است؛ فرزاد جودت مدیر فیلمبرداری اثر بوده است. این اطلاعات از شناسنامه فیلم در جشنواره روتردام و آرشیو جشنواره بین‌المللی فیلم بوسان به دست می‌آید.
اهمیت «میلاد» در کارنامه جلیلی فقط به نخستین تجربه بلند بودن آن محدود نمی‌شود. در فیلم‌های بعدی او نیز شخصیت‌های کم‌سن‌وسال و آدم‌هایی که در شرایط دشوار اجتماعی زندگی می‌کنند، سهم مهمی در روایت دارند. «یک داستان واقعی»، «رقص خاک» و «دلبران» نمونه‌هایی از آثاری هستند که در آنها زندگی شخصیت‌هایی با موقعیت‌های شکننده و محدودیت‌های اقتصادی یا اجتماعی دنبال می‌شود. این پیوند را می‌توان در انتخاب موضوع و شخصیت‌ها دید، هرچند شیوه روایت و فرم هر فیلم با دیگری تفاوت دارد.
برای نمونه، در معرفی «یک داستان واقعی» در جشنواره بوسان، به تغییر مسیر فیلم در جریان تولید و ثبت روند درمان پسری اشاره شده که دچار سوختگی شده بود. در همان معرفی، استفاده جلیلی از شیوه‌ای مستندگونه در آن اثر مورد توجه قرار گرفته است. این توضیح به فیلمی دیگر مربوط است و نمی‌توان آن را به «میلاد» نسبت داد؛ اما نشان می‌دهد توجه به موقعیت واقعی آدم‌ها و شرایط زندگی‌شان در بخش‌هایی از کارنامه جلیلی ادامه پیدا کرده است.
از این منظر، «میلاد» را می‌توان نقطه شروع مسیری دانست که در آن، شخصیت‌های معمولاً دورمانده از مرکز روایت به موضوع اصلی فیلم تبدیل می‌شوند. جلیلی در نخستین فیلم بلندش به سراغ نوجوانی رفته که قرار نیست به‌تنهایی نماینده همه تحولات سیاسی باشد؛ او فقط می‌خواهد پدرش را پیدا کند، اما همین خواسته او را با لایه‌های مختلفی از جامعه روبه‌رو می‌سازد.
تماشای یک فیلم از آغاز مسیر جلیلی
«میلاد» را باید با انتظار تماشای یک درام خانوادگی در بستر تحولات سیاسی دید؛ فیلمی که مسیر داستانش را از جست‌وجوی پدر می‌گیرد و به تدریج دامنه آن را به شرایط اجتماعی زمانه گسترش می‌دهد. خلاصه رسمی جشنواره روتردام نیز بیش از هر چیز بر بازداشت پدر، بی‌خبری خانواده، تلاش میلاد برای کار و فضای ناآرام شهر تأکید دارد؛ بنابراین اگر مخاطب به دنبال بازسازی پرحادثه وقایع انقلاب یا روایت مفصل چهره‌های سیاسی باشد، احتمالاً با تمرکز دیگری در فیلم روبه‌رو خواهد شد.
دلیل تماشای «میلاد» را می‌توان در دو نکته جست‌و‌جو کرد: دیدن نخستین فیلم بلند ابوالفضل جلیلی و دنبال کردن داستانی که در آن، یک اتفاق سیاسی از مسیر پیامد‌های خانوادگی و اجتماعی‌اش روایت می‌شود. پایان تلخ جست‌وجوی پدر نیز به این داستان وجهی فراتر از یک انتظار طولانی می‌دهد؛ خانواده به مقصد می‌رسد، اما چیزی از زندگی پیشین خود را نمی‌تواند به همان شکل بازپس بگیرد.
