آس‌بادهای سیستان؛ روایت ماندگار نبوغ ایرانیان در بهره‌گیری از بادهای ۱۲۰روزه

به گزارش خبرنگار جام جم آنلاین سیستان و بلوچستان

به گزارش پایگاه خبری گوهر آفتاب، باد در تاریخ سیستان تنها پدیده‌ای اقلیمی نبوده، بلکه بخشی از زندگی روزمره مردم و عاملی مؤثر در شکل‌گیری فناوری‌ها و شیوه‌های سازگاری با محیط به شمار می‌رفته است. مردم این منطقه با شناخت جهت و شدت باد، سازه‌هایی ساختند که از نیروی آن برای چرخاندن سنگ آسیاب و آردکردن غلات استفاده می‌کردند.

آس‌بادهای سیستان نمونه‌ای از دانش مهندسی بومی هستند که اهمیت آن‌ها فراتر از ارزش تاریخی و معماری است. این سازه‌ها بیانگر تجربه نسل‌هایی‌اند که به‌جای نادیده‌گرفتن شرایط طبیعی، ظرفیت‌های محیط زندگی خود را شناسایی و برای تأمین نیازهای روزمره به کار می‌گرفتند.

مطالعه ساختار آس‌بادها، نحوه هدایت جریان هوا و سازوکار انتقال نیرو به سنگ آسیاب نیز می‌تواند ابعاد تازه‌ای از دانش فنی سازندگان این سازه‌ها را روشن کند. این میراث تاریخی همچنین ظرفیت مناسبی برای معرفی فناوری‌های سنتی بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر و توسعه گردشگری فرهنگی در منطقه دارد.

بادهای ۱۲۰روزه؛ از خنکای تابستان تا چالش‌های امروز

برای درک نقش بادهای ۱۲۰روزه در زندگی مردم سیستان، باید شرایط محیطی گذشته را نیز در نظر گرفت. زمانی که دریاچه هامون از آب برخوردار بود و فعالیت‌های کشاورزی در دشت سیستان جریان داشت، بادهای تابستانی بخشی از شرایط طبیعی زندگی مردم بودند و می‌توانستند با به جریان انداختن هوا، به خنک‌شدن فضای سکونتگاه‌ها کمک کنند.

در چنین شرایطی، باد علاوه بر نقش اقتصادی در فعالیت آس‌بادها، از نظر آسایش محیطی نیز اهمیت داشت. مردم با شناخت این ظرفیت طبیعی، شیوه‌هایی برای استفاده از نیروی باد و سازگاری با ویژگی‌های اقلیمی منطقه توسعه داده بودند.

اما کاهش منابع آبی و خشک‌شدن بخش‌های گسترده‌ای از بستر هامون، شرایط محیطی سیستان را تغییر داده است. خشکی بستر دریاچه، وضعیت خاک و پوشش گیاهی و وزش بادهای شدید می‌توانند در افزایش گردوغبار و تشدید پیامدهای محیطی نقش داشته باشند. بنابراین، بررسی تفاوت شرایط گذشته و امروز باید با توجه به مجموعه عوامل اقلیمی و محیطی انجام شود.

تِنگْ؛ حصار بومی مردم سیستان

در کنار آس‌بادها، «تِنگْ» نیز از جلوه‌های دانش و شیوه‌های سنتی زندگی مردم سیستان به شمار می‌رود. تِنگْ نوعی حصار یا دیوار بومی بود که با استفاده از چوب، خار و انواع گیاهان محلی ساخته می‌شد و ارتفاع آن گاه به حدود دو متر، نزدیک به قد یک انسان، می‌رسید.

این سازه در مواردی برای حصارکشی و به‌عنوان دیوار مورد استفاده قرار می‌گرفت و نمونه‌ای از بهره‌گیری مردم از مصالح طبیعی و در دسترس بود. شناخت شیوه ساخت، مواد به‌کاررفته و کاربردهای تِنگْ می‌تواند به ثبت بخشی از دانش بومی و تاریخ معماری منطقه کمک کند.

از آنجا که بادهای شدید بر زندگی مردم سیستان تأثیر می‌گذاشتند، بررسی نقش احتمالی این حصارها در سازگاری با شرایط محیطی نیز اهمیت دارد؛ هرچند تعیین میزان تأثیر آن‌ها بر مهار باد یا ماسه‌های روان، به شواهد میدانی و روایت‌های معتبر محلی نیازمند است.

ضرورت حفاظت از میراث باد در سیستان

آس‌بادها و تِنگْ هرکدام بخشی از تجربه تاریخی مردم سیستان در مواجهه با محیط طبیعی را بازتاب می‌دهند. آس‌بادها برای بهره‌برداری از نیروی باد شکل گرفتند و تِنگْ نمونه‌ای از استفاده از مصالح بومی در ساخت حصار و سامان‌دهی فضای زندگی بود.

مستندسازی این سازه‌ها، ثبت روایت‌های شفاهی سالمندان و افراد آگاه محلی، بررسی منابع تاریخی و مرمت اصولی آثار باقی‌مانده می‌تواند به حفاظت از این میراث کمک کند. همچنین، معرفی آس‌بادها در مسیرهای گردشگری فرهنگی و برنامه‌های آموزشی می‌تواند زمینه آشنایی نسل جوان با دانش مهندسی و تجربه‌های گذشتگان را فراهم سازد.

بادهای ۱۲۰روزه در حافظه تاریخی سیستان تنها نیرویی برای مقابله نبودند؛ مردم این سرزمین از آن‌ها برای آسیاب‌کردن غلات و بهره‌مندی از جریان هوای تابستان استفاده می‌کردند. بازخوانی این تجربه تاریخی نشان می‌دهد که شناخت طبیعت، بهره‌گیری از ظرفیت‌های آن و سازگاری با تغییرات محیطی، از عناصر مهم دانش بومی سیستان بوده است؛ میراثی که حفاظت و معرفی علمی آن می‌تواند به شناخت بهتر هویت تاریخی و ظرفیت‌های فرهنگی این منطقه کمک کند.