استبرق؛ گنجینه‌ای بومی برای توسعه صنایع و اشتغال در سیستان و بلوچستان

به گزارش خبرنگار جام جم آنلاین سیستان و بلوچستان 

گیاه استبرق که در زبان بلوچی «کرک» نامیده می‌شود، یکی از این ظرفیت‌های طبیعی است. گیاهی سازگار با گرما و کم‌آبی که در بخش‌هایی از استان، از جمله شهرستان سراوان، به‌صورت خودرو می‌روید و به دلیل ویژگی‌های الیافی و نقش زیست‌محیطی خود، قابلیت بررسی برای کاربردهای مختلف را دارد.

اما پرسش اساسی این است که چرا ظرفیت‌های طبیعی سیستان و بلوچستان، با وجود برخورداری از ویژگی‌های اقلیمی و زیستی خاص، هنوز آن‌گونه که باید در خدمت توسعه اقتصادی و ایجاد فرصت‌های شغلی قرار نگرفته‌اند؟

ظرفیت‌های طبیعی؛ سرمایه‌هایی که نباید نادیده گرفته شوند

در استانی که کم‌آبی، محدودیت‌های زیرساختی و ضرورت ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار از مسائل مهم توسعه به شمار می‌روند، شناسایی منابع طبیعی سازگار با اقلیم اهمیت ویژه‌ای دارد. استبرق نمونه‌ای از گونه‌های گیاهی است که می‌تواند موضوع مطالعات علمی و اقتصادی قرار گیرد تا مشخص شود چه میزان از ظرفیت آن قابلیت بهره‌برداری اصولی و اقتصادی دارد.

الیاف موجود در میوه استبرق، به دلیل ویژگی‌های فیزیکی خود، می‌توانند برای بررسی در صنایع نساجی و تولید محصولات الیافی مورد توجه قرار گیرند. همچنین، بخش‌های سلولزی گیاه و شیره سفیدرنگ آن، موسوم به لاتکس، قابلیت مطالعه از نظر ویژگی‌های فنی و شیمیایی را دارند.

البته وجود این ویژگی‌ها به معنای اثبات سودآوری صنعتی نیست. آنچه اهمیت دارد، انجام پژوهش‌های کاربردی، تعیین کیفیت مواد اولیه، بررسی فناوری‌های موردنیاز و شناسایی بازارهای مصرف است؛ مراحلی که می‌توانند مشخص کنند آیا استبرق قابلیت تبدیل‌شدن به یک منبع اقتصادی پایدار را دارد یا خیر.

از پژوهش‌های دانشگاهی تا شکل‌گیری صنایع بومی

یکی از ضرورت‌های توسعه اقتصادی سیستان و بلوچستان، فاصله‌گرفتن از نگاه صرفاً شناسایی‌محور به ظرفیت‌های منطقه است. معرفی یک گیاه، معدن، محصول کشاورزی یا قابلیت طبیعی زمانی ارزشمند خواهد بود که به برنامه‌ای اجرایی برای بهره‌برداری اصولی، فرآوری و ایجاد ارزش افزوده منتهی شود.

در زمینه استبرق نیز انتظار می‌رود دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و دستگاه‌های اجرایی استان با همکاری یکدیگر، مطالعات جامعی درباره پراکنش این گیاه، ویژگی‌های فنی و شیمیایی، روش‌های تکثیر و امکان بهره‌برداری اقتصادی از آن انجام دهند.

در صورت تأیید نتایج پژوهش‌ها، ایجاد واحدهای کوچک و متناسب با ظرفیت منطقه برای آماده‌سازی و فرآوری مواد اولیه می‌تواند به‌عنوان یکی از گزینه‌های سرمایه‌گذاری بررسی شود. چنین واحدهایی، در صورت برخورداری از توجیه فنی و اقتصادی و دسترسی به بازار فروش، می‌توانند زمینه مشارکت کارآفرینان محلی و ایجاد فرصت‌های شغلی را فراهم کنند.

این رویکرد همچنین می‌تواند به توسعه فعالیت‌های اقتصادی متناسب با شرایط اقلیمی استان کمک کند؛ فعالیت‌هایی که برای دستیابی به نتیجه مطلوب، باید مصرف منابع، هزینه تولید و توان اقتصادی جوامع محلی را در نظر بگیرند.

مسئولان از معرفی ظرفیت‌ها به مرحله اقدام برسند

یکی از مطالبات جدی در مسیر توسعه سیستان و بلوچستان، تبدیل گزارش‌ها و معرفی ظرفیت‌های منطقه به برنامه‌های عملیاتی و قابل ارزیابی است. صرف بیان اینکه یک گیاه قابلیت صنعتی دارد یا یک منطقه از منابع طبیعی ارزشمند برخوردار است، نمی‌تواند به‌تنهایی اشتغال ایجاد کند.

در این زمینه، سازمان جهاد کشاورزی، اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت، اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست و مراکز دانشگاهی استان می‌توانند با تقسیم وظایف مشخص، زمینه بررسی علمی و اقتصادی استبرق را فراهم کنند.

انتظار می‌رود در گام نخست، نقشه پراکنش این گیاه در مناطق مختلف استان تهیه و وضعیت ذخایر طبیعی آن ارزیابی شود. سپس، با انجام مطالعات آزمایشگاهی و بررسی بازار، کاربردهای قابل اتکا و مسیرهای احتمالی سرمایه‌گذاری مشخص شوند.

پس از آن، طرح‌های دارای توجیه اقتصادی می‌توانند برای جذب سرمایه‌گذار، حمایت از کارآفرینان بومی و توسعه زنجیره فرآوری معرفی شوند. تعیین زمان‌بندی، مشخص‌کردن دستگاه مسئول و انتشار نتایج مطالعات نیز ضروری است تا این موضوع در حد یک ظرفیت بالقوه باقی نماند.

توسعه اقتصادی بدون حفاظت از محیط‌زیست پایدار نیست

در کنار توجه به ارزش اقتصادی استبرق، نباید نقش زیست‌محیطی آن نادیده گرفته شود. این گیاه در برخی عرصه‌ها می‌تواند در تثبیت شن‌های روان و حفظ پوشش گیاهی نقش داشته باشد؛ ازاین‌رو، برداشت بی‌رویه و تخریب رویشگاه‌های طبیعی آن می‌تواند پیامدهای نامطلوبی به همراه داشته باشد.

بهره‌برداری اقتصادی باید بر پایه شناخت میزان ذخایر، تعیین حدود برداشت مجاز و بررسی توان باززایی گیاه انجام شود. در صورت نیاز، تکثیر و کشت کنترل‌شده نیز باید به‌عنوان یکی از گزینه‌های تأمین مواد اولیه مورد مطالعه قرار گیرد.

همچنین، هرگونه استفاده دارویی یا مرتبط با سلامت از ترکیبات این گیاه، نیازمند بررسی تخصصی سمیت، اثربخشی و ایمنی است. توسعه صنایع مبتنی بر منابع طبیعی زمانی موفق خواهد بود که حفاظت از سرمایه‌های زیستی را در کنار منافع اقتصادی قرار دهد.

سیستان و بلوچستان؛ نیازمند اقتصاد مبتنی بر شناخت ظرفیت‌های بومی

توسعه استان تنها از مسیر طرح‌های بزرگ صنعتی یا سرمایه‌گذاری‌های پرهزینه عبور نمی‌کند. شناسایی ظرفیت‌های بومی، بررسی علمی آن‌ها و ایجاد زنجیره‌های کوچک و متوسط تولید و فرآوری نیز می‌تواند بخشی از راهبرد توسعه اقتصادی باشد؛ البته به شرط آنکه توجیه‌پذیری هر طرح به‌صورت مستقل اثبات شود.

استبرق یکی از نمونه‌هایی است که ارزش بررسی و مطالعه دارد. این گیاه می‌تواند موضوع همکاری میان پژوهشگران، سرمایه‌گذاران و دستگاه‌های اجرایی قرار گیرد تا ظرفیت‌های واقعی آن مشخص شود و در صورت تأیید امکان اقتصادی، مسیر بهره‌برداری اصولی از آن شکل بگیرد.

اکنون انتظار می‌رود مسئولان استان از مرحله معرفی ظرفیت‌های طبیعی فراتر بروند و برای شناسایی، ارزیابی و فعال‌سازی آن‌ها برنامه‌ای روشن ارائه دهند. پژوهش کاربردی، تأمین زیرساخت‌های لازم، حمایت از سرمایه‌گذاری مسئولانه و دسترسی به بازار، حلقه‌هایی هستند که می‌توانند میان منابع طبیعی و اقتصاد محلی پیوند برقرار کنند.

استبرق تنها یک گیاه خودرو نیست؛ موضوعی برای آزمودن توان مدیریت، پژوهش و سرمایه‌گذاری در سیستان و بلوچستان است. اگر بررسی‌های علمی، ظرفیت اقتصادی آن را تأیید کند، این گیاه می‌تواند به یکی از گزینه‌های توسعه صنایع بومی و ایجاد ارزش افزوده در استان تبدیل شود؛ مسیری که آغاز آن از شناخت دقیق طبیعت و ادامه آن با اقدام عملی و مسئولانه خواهد بود.