محمود کیاپور، دانش آموخته مدیریت تکنولوژی و مشاور حوزه صنایع، در یادداشتی با اشاره به ظرفیتهای گسترده ایران در حوزه انرژی و منابع معدنی، تحریم و محدودیت های اقتصادی علیه کشور را فراتر از یک فشار اقتصادی علیه ایران دانست و تأکید کرد: وقتی کشوری با چنین حجم قابل توجهی از ذخایر نفت، گاز و مواد معدنی، به دلیل محدودیت های بین المللی از دسترسی کامل به بازارها، سرمایه، فناوری و شبکه تجارت جهانی باز می ماند، آثار این وضعیت فقط متوجه مردم و اقتصاد ایران نیست، بلکه بخشی از ظرفیت بالقوه اقتصاد جهانی و زنجیره تأمین صنایع نیز از دسترس خارج می شود.
کیاپور در این یادداشت نوشت: ایران از نظر برخورداری از منابع طبیعی، کشوری کم ظرفیت نیست. ایران یکی از بزرگ ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان است و در کنار این منابع انرژی، از ذخایر قابل‌توجه معدنی نیز برخوردار است. بر اساس داده‌های بین المللی، ایران حجم قابل توجهی از ذخایر اثبات شده نفت و گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد، حجمی که به تنهایی نشان می دهد ظرفیت اقتصادی ایران تا چه اندازه می تواند در معادلات منطقه ای و جهانی اهمیت داشته باشد.
وی افزود: اما مسئله فقط نفت و گاز نیست. ایران دارای ذخایر گسترده ای از مواد معدنی و فلزی است که بسیاری از آنها مستقیماً یا پس از فرآوری، در زنجیره تولید صنایع مختلف مورد استفاده قرار می گیرند. از فولاد و مس گرفته تا روی، سرب، سنگ‌آهن و سایر مواد معدنی، این منابع می توانند بخشی از مواد اولیه مورد نیاز صنایع مختلف را تأمین کنند. بنابراین وقتی ظرفیت تولید و صادرات ایران محدود می شود، در واقع بخشی از ظرفیت بالقوه تأمین مواد اولیه و انرژی برای صنایع نیز از بازار جهانی کنار گذاشته می شود.
کیاپور تأکید کرد: باید به این موضوع با نگاه زنجیره ارزش توجه کرد. حذف یا محدود شدن یک کشور برخوردار از منابع عظیم، فقط به معنای کاهش صادرات همان کشور نیست، بلکه می تواند به معنای محدود شدن یک حلقه از زنجیره تأمین جهانی باشد. صنایع برای تولید به انرژی، فلزات، مواد معدنی، محصولات پتروشیمی و ده ها ماده اولیه دیگر نیاز دارند و هرچه تعداد تأمین کنندگان یک ماده اولیه کمتر باشد، آسیب پذیری زنجیره تأمین در برابر شوک های سیاسی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی افزایش پیدا می کند.
وی ادامه داد: جهان در سال های اخیر بیش از هر زمان دیگری اهمیت امنیت زنجیره های تأمین را درک کرده است. جنگ ها، بحران های انرژی، اختلالات حمل و نقل و رقابت های ژئوپلیتیکی نشان داده اند که وابستگی بیش از حد به تعداد محدودی از تأمین کنندگان می تواند هزینه تولید را افزایش داده و صنایع را با ریسک مواجه کند. در چنین شرایطی، حضور یک اقتصاد بزرگ و برخوردار از منابع طبیعی در تجارت جهانی می تواند به تنوع بخشی به منابع تأمین و افزایش تاب آوری زنجیره های تولید کمک کند.
این تحلیلگر حوزه صنعت با بیان اینکه منابع طبیعی زمانی به ثروت تبدیل می شوند که امکان سرمایه گذاری، فناوری و تجارت وجود داشته باشد، اظهار کرد: نفت و گاز زیر زمین به تنهایی رفاه ایجاد نمی کنند. آنچه منابع را به ثروت تبدیل می کند، ترکیب سرمایه، فناوری، دانش، زیرساخت، مدیریت و بازار است. همین مسئله درباره منابع معدنی نیز صدق می کند. اگر سرمایه گذاری برای اکتشاف، استخراج و فرآوری محدود شود و دسترسی به فناوری و بازار دشوار باشد، بخش مهمی از ارزش بالقوه این منابع بالفعل نمی‌شود.
کیاپور افزود: تحریم دقیقاً در همین نقطه هزینه ایجاد می کند. محدودیت در صادرات، نقل و انتقال پول، بیمه، حمل‌ونقل، سرمایه گذاری خارجی و دسترسی به فناوری، هزینه بهره برداری از منابع و تبدیل آنها به ارزش افزوده را افزایش می دهد. در نتیجه، نه تنها اقتصاد ایران از بخشی از ظرفیت های خود محروم می شود، بلکه صنایع و مصرف کنندگان در سایر کشورها نیز از دسترسی به بخشی از ظرفیت بالقوه عرضه انرژی و مواد اولیه ایران محروم می‌شوند.
وی تأکید کرد: البته نباید همه مشکلات اقتصادی ایران را به تحریم نسبت داد. ضعف های مدیریتی، ناترازی های اقتصادی و انرژی، مشکلات محیط کسب و کار، ناکارآمدی برخی ساختارها، سیاست های نادرست و ضعف بهره وری نیز سهم مهمی در عملکرد اقتصاد ایران دارند. اما وجود مشکلات داخلی نباید باعث شود آثار محدودیت های خارجی بر سرمایه گذاری، تجارت، فناوری و صادرات نادیده گرفته شود.
کیاپور گفت: مسئله را می‌توان از زاویه اقتصاد جهانی نیز بررسی کرد. هرچه عرضه کنندگان انرژی و مواد اولیه متنوع تر باشند، امکان مدیریت شوک های اقتصادی و ژئوپلیتیکی بیشتر خواهد بود. ایران می تواند علاوه بر صادرات نفت و گاز، در زنجیره های ارزش فولاد، مس، پتروشیمی، صنایع معد
نی، تجهیزات صنعتی و خدمات فنی و مهندسی نقش آفرینی کند. فعال شدن این ظرفیت ها نه تنها برای ایران اشتغال و درآمد ایجاد می کند، بلکه می‌تواند مواد اولیه، انرژی و محصولات واسطه ای مورد نیاز صنایع دیگر کشورها را نیز تأمین کند.
وی ادامه داد: بنابراین اگر بخواهیم مفهوم تحریم را صرفاً از منظر سیاسی نگاه نکنیم و آن را با عینک اقتصاد صنعتی بررسی کنیم، باید بپذیریم که تحریم یک اقتصاد برخوردار از منابع طبیعی، به نوعی محدود کردن یک حلقه مهم از زنجیره تأمین جهانی نیز محسوب می شود. به بیان ساده تر، وقتی ظرفیت تولید و صادرات ایران محدود می شود، بخشی از نفت، گاز، فلزات، مواد معدنی، محصولات پتروشیمی و سایر نهاده هایی که می توانستند وارد چرخه تولید جهانی شوند، از این چرخه فاصله می‌گیرند.
کیاپور تصریح کرد: این مسئله را نباید به معنای آن دانست که جهان بدون ایران قادر به ادامه فعالیت صنعتی نیست، چنین ادعایی دقیق نخواهد بود. مسئله این است که اقتصاد جهانی همواره از تنوع منابع و تأمین کنندگان منتفع می شود و حذف یا محدود شدن ظرفیت یک تولیدکننده بزرگ، هزینه فرصت و ریسک بیشتری برای زنجیره های تأمین ایجاد می‌کند.
وی در پایان تأکید کرد: اگر منابع طبیعی را ظرفیت بالقوه‌ای برای توسعه انسانی بدانیم، منطقی است که این منابع در مسیر تولید، تجارت، سرمایه گذاری و خلق ارزش قرار گیرند. ایران نمی تواند و نباید تنها به فروش مواد خام فکر کند، بلکه باید منابع خود را به سکوی توسعه صنایع پایین دستی، فناوری و زنجیره های ارزش تبدیل کند. اما تحقق چنین هدفی نیازمند دسترسی به سرمایه، فناوری و بازارهای جهانی است.
از این منظر، مسئله تحریم ایران فقط این نیست که یک کشور از ظرفیت های اقتصادی خود محروم شده است، مسئله این است که بخشی از ظرفیت تأمین انرژی و مواد اولیه مورد نیاز اقتصاد جهانی نیز از چرخه طبیعی تجارت و تولید خارج شده است.
جهان امروز به انرژی، مواد اولیه و زنجیره های تأمین متنوع و پایدار نیاز دارد. در چنین شرایطی، بازگشت ایران به تجارت عادی جهانی می تواند نه تنها فرصتی برای توسعه اقتصاد ایران، بلکه فرصتی برای افزایش تنوع منابع، کاهش ریسک زنجیره های تأمین و ایجاد ارزش افزوده در اقتصاد جهانی باشد. منابع ایران زمانی بیشترین خدمت را به بشریت خواهند کرد که از زیر زمین به چرخه تولید و از چرخه تولید به رفاه انسان‌‌ها برسند.
رئیس مرکز آمار ایران در گفتوگوی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم» تشریح کرد
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
