مهد کودک؛ خانه دوم بچه‌ها I مهد‌های کودک در کشور؛ از سهولت دسترسی تا چالش عدالت آموزشی

 جام جم آنلاین: اما واقعیت این است که برای بسیاری از خانواده‌ها، مهدکودک دقیقا همان جایی است که در عین حال که مادران خانواده را به چرخه زندگی و اشتغال برمی‌گرداند که به موازاتش، فرزندانشان هم در محیطی ایمن و مطمئن، تعاملات اجتماعی را یاد می‌گیرند و اولین قدم‌های شروند بودن را تمرین می‌کنند. اتفاقی که در کشور ما، از همان سال‌های اول تولد کودک برای کودک و خانواده‌اش فراهم است و توانسته بار بزرگی از روی دوش خانواده‌ها و به ویژه مادران شاغل بردارد. این در حالی است که در بسیاری از نقاط دیگر دنیا، خانواده‌ها برای رسیدن به چنین موقعیتی، صف انتظاری طولانی را باید پشت سر بگذرانند! اما این فرصت دلنشین و این دایره گسترده از مهدهای کودک در ایران، چطور می‌تواند خودش را ارتقا بدهد؟

«اولین ماه‌های بارداری فرزندم بودم که برای مهدکودکش درخواست دادم؛ در کمال ناباوری، با لیستی مواجه شدم که تا ۱۸ ماه آینده پر بود.» این را مادر جوانی می‌گوید که در یکی از ایالت‌های کانادا زندگی می‌کند. مادری که این روزها تولد یک سالگی فرزندش را جشن می‌گیرد اما هنوز نوبت مهد کودک رفتن دخترش نشده است. 

 تصور کنید! در دنیایی که ما برای کوچک‌ترین نیازهایمان به «سرعت» عادت کرده‌ایم، باید برای یک صندلی در مهد کودک و فراغت بالی چند ساعته برای رسیدگی به امور درسی و شغلی‌مان، نوبت می‌گرفتیم:« یعنی واقعا در دنیای امروز، باید برای ابتدایی‌ترین نیاز یک کودک، این‌قدر دوندگی کرد؟» این مادر جوان، پنج سال پیش، از تهران به کانادا مهاجرت کرده است. اما حالا  او یک‌جور درگیر است و دوستان هم دغدغه‌اش در ایران طور دیگری: «از طرف دیگر، دوستانم در تهران، انتخاب مهد برایشان تبدیل به یک چالش بی‌پایان تحقیق در سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی شده است. پیدا کردن مهدی که شهریه‌اش با بودجه‌شان همخوانی داشته باشد و همزمان، فضای محیط و برنامه‌هایش با استانداردهایشان جور در بیاید.» اصلاً انگار نگرانی با زندگی مادرها در هر کجای دنیا عجین شده است.

تنوع خوب، تنوع بد 

مهد قرآنی، مهد دوزبانه، مهد با رویکرد مونته‌سوری، مهد کاردرمانی و ...! همه این‌ها یعنی خانواده‌ها واقعاً می‌توانند بر اساس فرهنگ، نیاز ویژه کودک و سبک زندگی‌شان، انتخاب کنند. در واقع در ایران، مهدکودک‌ها با وجود تمام انتقاداتی که به تفاوت فاحش قیمت‌هایشان وارد است، یک مزیت چشمگیر دارند که کمتر دیده شده و آن هم دسترسی بدون تأخیر والدین به این مراکز است.  از مهدکودک‌هایی با شهریه نیم‌میلیون تومان در پایگاه‌های محلی و مساجد و سراهای محله تا مهدهای لوکس چند ده میلیونی در مناطق شمالی شهرهای کشور. موضوعی که نشان می‌دهد سیستم مهدکودک‌داری در ایران، نبض نیازهای خانواده‌های شاغل را پیدا کرده است. تجربه نشان داده است که این تنوع در قیمت و مکان، به معنای واقعی کلمه، خیال خانواده‌ها را راحت کرده است؛ آنقدر که برخلاف بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته که مادر پس از ماه‌ها انتظار در صف مهدکودک، همچنان سرگردان است و گاهی به خاطر نبود جای خالی مجبور می‌شود کارش را رها کند، در ایران، هر مادری می‌تواند در همان هفته‌‌های اول پس از پایان مرخصی زایمان، مهدکودکی را در نزدیک‌ترین کوچه به خانه یا محل کارش پیدا کند. نوعی انعطاف‌پذیری که ستون امنیت روانی خانواده‌های ایرانی است. چیزی شبیه به آرامش روان مادری که می‌داند صبح شنبه، بدون نیاز به کاغذبازی‌های پیچیده و انتظارهای چندساله، می‌تواند فرزندش را به فضای امنی بسپارد و با خیال آسوده سر کارش حاضر شود.

این یعنی سیستم مهدکودک در ایران، یک چرخ‌دنده‌ی حیاتی برای تداوم فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی زنان است.

دو روی یک سکه

اما وجود مهدکودک‌های متفاوت، بدون معطلی و صف انتظار و با دایره گسترده‌ای از خدمات و هزینه‌ها، علاوه بر جنبه‌های مثبت چشمگیری که دارد، روی دیگر و البته ناخوشایندی هم دارد. در واقع تنوع در مهدکودک‌ها زمانی می‌تواند ویژگی سراسر مثبتی برای جامعه باشد که حق انتخاب را برای همه خانواده‌ها فراهم کند. اینکه مهدکودکی با خدمات آموزشی ساده و شهریه‌ پایین برای خانواده‌های کم‌درآمد وجود داشته باشد و تنها چند کوچه آن‌طرف‌تر، مهد کودکی با امکانات بصری چشم‌نوازتر، خدمات آموزشی و رفاهی پیشرفته‌تر برای خانواده‌هایی که تمایل و از آن مهمتر، توانایی به پرداخت هزینه‌ بیشتر دارند، یک آزادی انتخاب برای افراد خارج از کشور که مدت‌ها در صف انتظار می‌مانند به حساب می‌رود اما شاید در داخل کشور، اینطور به چشم نیاید! در واقع بحران زمانی شروع می‌شود که این تفاوت قیمتی، به اجبار به انتخاب تبدیل می‌شود. به نظر می‌رسد که مشکل اصلی، آن شکاف عمیقی است که در آن، کیفیت بنیادین آموزش و سلامت کودک، تحت تاثیر توان مالی والدین قرار می‌گیرد. در چنین مواقعی، ما با یک بی‌عدالتی آموزشی مواجه هستیم؛ نوعی بی‌عدالتی که باعث می‌شود خانواده‌های کم‌درآمد، نه بر اساس میل خودشون که بر اساس اجبار شرایط مالی، ناچار به پذیرش مهدکودک‌هایی با کیفیت کمتر شوند.

چالشی که البته تنها محدود به دوران مهدکودک نیست و یک ضعف ساختاری در کل نظام آموزشی کشور است که از مهدکودک آغاز شده و به نظر می‌رسد که در تمامی مقاطع تحصیلی ادامه دارد.

تضمین کف کیفیت برای همه بچه‌ها

 در دسترس بودن انواعی از مهد کودک که بتواند تنوع گسترده‌ای از نیاز، سلیقه و توان خانواده‌ها را در کمترین زمان ممکن در بربگیرد، اتفاق بسیار مثبت و خوشایندی است؛ اما طبیعتا، این مدل، ظرفیت آن را دارد که با گذشت از رقابت‌های ظاهری، به سمت کیفیتی پایدارتر حرکت کند. چنانکه به عقیده مشاوران کودک و نوجوان، بهتر شدن وضعیت مهدها نه در گرو تجملات که در گرو تمرکز جدی بر سه رکن اساسی کیفیت پیوند عاطفی میان مربی و کودک، تضمین امنیت روانی در محیط و ترویج بازی‌های هدفمند و تعاملی است. یعنی کودکی که در یک مهد محلی یا سرای محله با گل‌بازی و  قصه‌خوانی یک مربی صبور و البته کارگروهی بزرگ می‌شود، از نظر شاخص‌های تاب‌آوری و مهارت‌های ارتباطی، فرسنگ‌ها جلوتر از کودکی است که در مهدکودکی لوکس پشت تبلت و زیر فشار آموزش‌های زودرس و خسته‌کننده دانشگاهی قرار گرفته است.

در واقع اگر بپذیریم که دسترسی سریع به مهدکودک در ایران، یک سرمایه بزرگ اجتماعی، برای چرخش زندگی خانواده و به طور ویژه‌تر، مادران شاغل است، چاره کار را در محدود کردن تنوع یا ایجاد صف‌های فرسایشی شبیه به مدل‌های غربی نمی‌بینیم؛ بلکه به نظر می‌رسد که راه‌حل در برقراری یک کف کیفیت تضمین‌شده برای همه مراکز، با هر سطحی از توان اقتصادی است. در چنین مدلی، یک مهد محلی ممکن است دیوارهای ساده‌تر، محیطی کوچک‌تر و فضایی معمولی‌تر داشته باشد، اما مربی آموزش‌دیده‌ای دارد که می‌داند چطور اعتمادبه‌نفس کودک را بارور کند!  این یعنی برقراری عدالت در هسته مرکزی آموزش، حتی اگر حاشیه‌های رفاهی، متفاوت باشد. این همان چیزی است که می‌تواند موقعیت مهدهای کودک کشور را بهتر از آنچه که هست، به تصویر بکشد.