درخشش فرشتگان سپیدپوش در جنگ رمضان

نمونه‌ای از این ایثار را می‌توان در اقدام ندا سلیمی دید؛ پرستاری که در اوج بحران و بمباران، جان سه نوزاد را نجات داد. اقدامی که بازتاب گسترده‌ای یافت و به نمادی از فداکاری جامعه پرستاری تبدیل شد اما این تنها یک تصویر از واقعیتی بزرگ‌تر است؛ واقعیتی که در آن هزاران پرستار در شرایط مشابه بی‌هیچ چشمداشتی، برای نجات جان بیماران تلاش می‌کنند بی‌آن‌که دوربینی آنها را ثبت کند.پرستاران، قهرمانان بی‌ادعای روزهای سخت هستند؛ کسانی که در سکوت و بدون انتظار دیده‌ شدن، بار سنگین سلامت جامعه را بر دوش می‌کشند. فداکاری پرستار بیمارستان خاتم‌الانبیا(ص) تنها یکی از هزاران داستانی است که نشان می‌دهد ایثار هنوز زنده است؛ در دل کسانی که زندگی دیگران را بر آسایش خود ترجیح می‌دهند. در همین راستا با دکتر احمد نجاتیان رئیس کل سازمان نظام پرستاری به گفت‌وگو پرداخته‌ایم تا ابعاد مختلف سختی کار پرستاران و فداکاری‌های آنان را مورد بررسی قرار دهیم. 

ندا سلیمی پرستاری که سه نوزاد را نجات داد، به نمادی از فداکاری کادر درمان تبدیل شد. با توجه به این موضوع، درباره خدمات و ایثار پرستاران در دوران جنگ بفرمایید.  
آنچه در فضای رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی دیده شد و بازتاب گسترده‌ای در داخل و خارج از کشور داشت، درواقع تنها گوشه‌ای از تلاش‌ها و زحمات پرستاران در شرایط بحران بود. ویدئوی منتشر شده از این پرستار، به‌صورت اتفاقی در میان انبوه تصاویر مربوط به بمباران بیمارستان‌ها ثبت شده بود اما خوشبختانه مورد توجه افکار عمومی و رسانه‌ها قرار گرفت و ایشان به‌عنوان نمادی از جامعه پرستاری معرفی شدند. با این حال واقعیت این است که صحنه مشابه بسیاری در کشور رخ داده که هرگز ثبت و منتشر نشده‌اند چراکه در آن لحظات بحرانی، کسی به فکر فیلمبرداری نیست.بسیاری از تصاویر موجود نیز از طریق دوربین‌های مداربسته ثبت شده‌اند. ما شاهد نمونه‌های متعددی از این ایثارگری‌ها بوده‌ایم؛ از جمله انتقال نوزادان از طریق پنجره در یکی از بیمارستان‌ها یا تخلیه سریع حدود ۵۰بیمار ICU در کمتر از دو ساعت از یک مرکز در معرض خطر به بیمارستانی دیگر.این صحنه‌ها نشان می‌دهد جامعه پرستاری توانسته مسئولیت حرفه‌ای و انسانی خود را حتی در شرایطی که حفظ جان فردی در اولویت قرار می‌گیرد به‌خوبی ایفا کند. البته این فداکاری محدود به پرستاران نبود و در میان همه اقشار دیده شد؛ از نیروهای نظامی و امنیتی گرفته تا امدادگران هلال‌احمر و اورژانس که در شرایطی با احتمال بمباران مجدد  هنوز در صحنه حضور داشتند.پرستاران نیز به‌عنوان بخشی از این جامعه، نقش خود را به‌خوبی ایفا کردند به‌طوری که بیشترین تعداد شهدای حوزه سلامت در این جنگ متعلق به جامعه پرستاری بود. در عین حال تقریبا هیچ بیمارستانی به‌دلیل جنگ دچار اختلال در ارائه خدمات نشد و روند خدمت‌رسانی ادامه داشت. امیدواریم مردم از عملکرد جامعه پرستاری رضایت داشته باشند و رسانه‌ها نیز در انعکاس این تلاش‌ها نقش بیشتری ایفا کنند. همچنین انتظار می‌رود مسئولان توجه ویژه‌ای به قدردانی از این نیروهای پرتلاش داشته باشند. 

 
آیا آماری از بیمارستان‌ها و پرستارانی که در جنگ آسیب دیدند در دست دارید؟ 
در مجموع‌ ۱۱شهید در گروه پرستاری داشتیم که برخی از آنان از همکاران اورژانس بودند اما با توجه به این‌که دارای مدرک پرستاری بودند،درهمین گروه محسوب می‌شوند.همچنین بیش از۴۰بیمارستان دچارآسیب شدندوحدود هفت بیمارستان نیز به‌طور کامل تخلیه شدند.در‌خصوص آسیب‌های وارده به پرستاران، مواردی از مجروحیت وجود داشت و همچنین برخی از همکاران ما منازل خود را در جریان بمباران از دست دادند یادچار خسارت شدند. حتی مواردی داشتیم که تعدادی از اعضای خانواده پرستاران به شهادت رسیدند. بااین حال آماردقیق ومستنددرحال حاضرهمان۱۱شهید شناسایی ‌شده است. 

با توجه به فشارهای روانی ناشی از شرایط جنگی و دوری از خانواده، چه اقداماتی برای حمایت روانی از پرستاران انجام شده است؟ 
این موضوع به‌ویژه درجنگ۱۲روزه به وضوح‌نمایان شد.درآن مقطع،با تخلیه نسبی شهرتهران وتداوم فعالیت بیمارستان‌ها، پرستاران که حدود ۷۰درصد آنان را بانوان تشکیل می‌دهند با فشارهای روانی قابل توجهی، به‌ویژه از سوی خانواده‌ها مواجه بودند.  با این حال، میزان ترک خدمت در این دوره بسیار پایین و حتی کمتر از شرایط عادی بود که نشان‌دهنده تعهد بالای پرستاران است.بسیاری از آنان خانواده‌های خود را به شهرهای دیگر منتقل کردند و خود در محل خدمت باقی ماندند. حتی در برخی موارد، خانواده‌ها در بیمارستان اسکان داده شدند تا امکان ادامه خدمت فراهم شود.در زمینه حمایت روانی باید توجه داشت که پس از چنین حوادثی، بروز اختلالات استرس پس از سانحه امری طبیعی است؛ حتی در میان افرادی که مستقیما درگیر نبوده‌اند.به همین دلیل، برخی بیمارستان‌ها ارائه خدمات مشاوره روان‌شناختی را برای کارکنان خود آغاز کرده‌اند. همچنین پیشنهاد ما به وزارت بهداشت این بوده که این خدمات به‌صورت فراگیر در تمامی بیمارستان‌ها ارائه شود تا پرستاران بتوانند به‌راحتی از آن بهره‌مند شوند. این موضوع همچنان در حال پیگیری است.  
 
آیا برنامه یا پروتکل دیگری برای رسیدگی به آسیب‌های جسمی و روانی پرستاران در نظر دارید؟  
در شرایط فعلی، به‌دلیل تداوم وضعیت آماده‌باش، امکان اجرای برنامه‌های گسترده وجود ندارد اما قطعا پس از عبور از این شرایط، باید دوره‌های استراحت و بازتوانی برای پرستاران در نظر گرفته شود. متأسفانه در سال گذشته، به‌دلیل تداوم بحران‌ها، از جمله جنگ ۱۲روزه، حوادث دی‌ماه و سپس جنگ رمضان، فرصت کافی برای این اقدامات فراهم نشد. حتی بسیاری از پرستاران نتوانستند از مرخصی‌های خود، از جمله تعطیلات نوروز استفاده کنند و برنامه‌های شخصی‌شان لغو شد. در حوزه معیشتی نیز اقداماتی صورت گرفته اما کافی نبوده است.امیدواریم با همکاری نهادهای مختلف، امکان ارائه حمایت‌های بیشتر، چه در زمینه خدمات روان‌شناختی و چه ایجاد فرصت‌های استراحت، برای این قشر فراهم شود تا بتوانند فشارهای ناشی از این شرایط را بهتر مدیریت کنند. 
 
پرستاران در شرایط جنگی علاوه بر فشار کاری، با اضطراب دوری از خانواده نیز مواجهند. برای تضمین امنیت شغلی و حمایت حقوقی آنها در زمان بحران چه برنامه‌ای دارید؟ 
در حال حاضر، به‌طور کلی با پدیده‌ای تحت عنوان «ناامنی شغلی» در حرفه پرستاری مواجه نیستیم، چراکه با  کمبود نیروی پرستار در کشور روبه‌رو هستیم و همین مسأله تا حد زیادی امنیت شغلی این قشر را تضمین می‌کند. با این حال، پس از جنگ در برخی از بیمارستان‌های خصوصی، به‌ویژه در تهران به‌دلیل کاهش مراجعات و تعطیلی برخی بخش‌ها، تعدیل نیرو رخ داده است. در این زمینه، اقداماتی با همکاری وزارت بهداشت در حال انجام است تا این نیروها در صورت امکان در بیمارستان‌های دولتی جذب شوند. در غیر این صورت تلاش می‌شود از ظرفیت بیمه بیکاری برای حمایت از آنها استفاده گردد تا این دوره گذار سپری شود. به‌طور طبیعی در شرایط جنگی، بسیاری از خدمات و اعمال جراحی غیراورژانسی کاهش می‌یابد و لازم است برای مدیریت این وضعیت، برنامه‌ریزی مناسبی انجام شود تا با بازگشت شرایط به حالت عادی، نیروها نیز به کار خود بازگردند. 
 
از دیدگاه تخصصی چگونه می‌توان تعادلی میان وظیفه حرفه‌ای و سلامت روان پرستاران در مناطق پرخطر ایجاد کرد؟ 
نخستین و مهم‌ترین نکته، فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای کاهش فشار کاری در شرایط عادی است تا در زمان بحران بتوان این فشار را مدیریت کرد. در حال حاضر، کشور با کمبود پرستار مواجه است و همین موضوع باعث می‌شود در شرایط بحرانی، فشار کاری به‌طور قابل توجهی افزایش یابد.افزایش تعداد پرستاران می‌تواند نقش مهمی در کنترل استرس ایفا کند. برای مثال در صورت تامین نیروی کافی حتی در دوره‌های آتش‌بس می‌توان بخشی از کادر درمان را برای استراحت و بازیابی توان آزاد کرد. این در حالی است که پس از پایان جنگ، با ازسرگیری اعمال جراحی الکتیو و مراجعات انباشته‌شده بیماران، حجم کاری به‌طور ناگهانی افزایش یافت و فشار مضاعفی بر پرستاران وارد شد.در کنار تقویت زیرساخت‌ها، آموزش‌های مرتبط با افزایش تاب‌آوری و آمادگی روانی نیز اهمیت زیادی دارد. این آموزش‌ها می‌تواند به بهبود نحوه مواجهه با استرس و مدیریت آن کمک کند. همچنین برخی اقدامات حمایتی نیز در این دوره اجرا شد؛ از جمله اسکان خانواده پرستاران در بیمارستان‌ها که نقش مؤثری در کاهش نگرانی آنها داشت.در برخی مراکز، بخشی از فضای بیمارستان به این موضوع اختصاص یافت.  در نهایت، رسیدگی به وضعیت معیشتی پرستاران نیز یکی از عوامل مؤثر در افزایش تاب‌آوری آنهاست و باید به‌عنوان بخشی از یک بسته حمایتی جامع در نظر گرفته شود. 
 
با توجه به تغییر ماهیت بحران‌ها، نیازهای آموزشی و تجهیزاتی پرستاران در زمان جنگ چه تفاوتی با شرایط عادی دارد و نظام پرستاری چگونه می‌تواند این شکاف را برطرف کند؟ 
آموزش در حوزه پرستاری یک ضرورت مستمر است و نمی‌توان آن را متوقف کرد اما نوع آموزش‌ها متناسب با ماهیت بحران‌ها تغییر می‌کند. برای مثال در دوران همه‌گیری کرونا تمرکز بر پیشگیری از بیماری‌های واگیر و حفاظت فردی بود، در حالی که در شرایط جنگی، موضوعاتی مانند مدیریت تروماهای گسترده، سوختگی‌ها و حتی آمادگی در برابر تهدیدات هسته‌ای اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.این تفاوت‌ها نیازمند برنامه‌های آموزشی متنوع و به‌روز است که خوشبختانه روند آن آغاز شده. با این حال، در زمان بحران، محدودیت‌هایی مانند کاهش دسترسی به اینترنت یا عدم امکان برگزاری کلاس‌های حضوری روند آموزش را با چالش مواجه می‌کند چراکه امکان آزادسازی نیروها برای شرکت در دوره‌ها نیز محدود است.در این راستا، برنامه‌ریزی‌هایی برای توسعه آموزش‌های غیرحضوری، از جمله دوره‌های آفلاین و آنلاین، در حال انجام است تا به‌تدریج این خلأ جبران شود و پرستاران بتوانند متناسب با شرایط جدید مهارت‌های لازم را کسب کنند.  

برای تو که دست‌هایت بوی صلح می‌دهند  
ندا سلیمی،دانش‌آموخته کارشناسی ارشد پرستاری مراقبت‌های نوزادان از دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تهران، ازجمله پرستارانی است که درروزهای بحران،جلوه‌ای ازایثار رابه نمایش گذاشت.اوکه دربیمارستان خاتم‌الانبیا(ص) مشغول به‌کار است، در ساعت ۱۱:۴۰روز یکشنبه دهم اسفندماه، درشرایطی بحرانی موفق شد جان چند نوزاد را نجات دهد.یک منبع آگاه در گفت‌وگو با خبرنگار جام‌جم‌ می‌گوید: ندا سلیمی همواره خود را «دایه نوزادان» و حفاظت از جان آنها را وظیفه حرفه‌ای و انسانی خود می‌داند.به باور او، نوزادان امانتی در دستان پرستاران هستند و باید همانند یک مادر از آنها مراقبت شود.  
به گفته این منبع، سلیمی در لحظات بحرانی نیز همین نگاه را حفظ کرده و تاکید دارد که اگر مادران این نوزادان نیز در آن شرایط حضور داشتند، بی‌تردید همین‌گونه عمل می‌کردند؛ آنها را در آغوش می‌گرفتند و به مکانی امن منتقل می‌کردند. او ابراز امیدواری کرده است که همه اعضای کادر درمان به‌ویژه پرستاران در هر شرایطی از نوزادان حمایت کنند تا در بحران‌هایی مانند جنگ آسیبی متوجه آنها نشود.