ماه خانه‌تکانی دل‌ها

تاریخچه و مصادف شدن: روزهایی که تقدیر سال رقم می‌خورد
بر اساس محاسبات دقیق نجومی، اولین‌روز ماه مبارک رمضان سال ۱۴۴۷ هجری قمری، امروز، ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ خواهد بود و این ماه مبارک تا جمعه ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ ادامه خواهد یافت. بدین‌ترتیب، ماه رمضان امسال ۳۰‌روزه است و عید سعید فطر، مصادف با اولین‌روز سال جدید، یعنی ۱ فروردین ۱۴۰۵ خواهد بود. 
آنچه این تقارن را ویژه‌تر می‌کند، قرار گرفتن شب‌های قدر در این ایام است. لیالی پرفضیلت قدر امسال به‌ترتیب در شب‌های ۱۹، ۲۱ و ۲۳ رمضان، مصادف با ۱۷، ۱۹ و ۲۱ اسفندماه خواهد بود. این بدان‌معناست که در روزهایی که ایرانیان مشغول خانه‌تکانی و آماده‌سازی منازل خود برای نوروزند، شب‌هایی نیز وجود دارد که «خانه‌تکانی دل» در آنها رقم می‌خورد و پرونده یک‌ساله اعمال بسته‌می‌شود. 

مفهوم «پرونده اعمال»: وقتی فرشتگان گزارش می‌نویسند
در فرهنگ اسلامی، اعتقاد بر این است که برای هر انسان دو فرشته مامور ثبت اعمال هستند. قرآن کریم در‌این‌باره می‌فرماید: «و ان علیکم لحافظین * کراما کاتبین * یعلمون ما تفعلون» (سوره انفطار، آیات ۱۰ تا ۱۲). این فرشتگان کرام‌الکاتبین، تمامی گفتار، رفتار و حتی نیات انسان را ثبت و ضبط می‌کنند. 
اما ماه رمضان، به‌ویژه شب‌های قدر، زمان ویژه‌ای برای «بسته‌شدن» این پرونده‌ها و ثبت تقدیر یک‌ساله انسان‌هاست. در شب قدر، اعمال یک‌ساله انسان بررسی و ثبت نهایی می‌شود و روزی‌ها، عمرها و سرنوشت‌ها برای سال آینده تعیین می‌گردد. امام صادق (ع) در این‌باره می‌فرماید: «تقدیر مقدرات، در شب قدر صورت می‌گیرد.»

اعمال پایانی ماه رمضان: وداعی سرشار از امید و بیم
یکی از مهم‌ترین اعمال پایانی ماه رمضان، «وداع» با این ماه عزیز است. در متون دینی، دعاهای متعددی برای وداع با ماه رمضان نقل شده است که مشهورترین آنها دعای چهل‌و‌پنجم صحیفه سجادیه است. در این دعاها، انسان با اندوهی عمیق از فراق ماه مهمانی خدا ابراز تاسف می‌کند و امیدوار است که اعمالش مورد قبول درگاه الهی قرار گرفته باشد. 
در روایتی از امام صادق (ع) نقل شده است: «هرکه در شب آخر ماه رمضان، آن ماه شریف را وداع گفته و بگوید: «اللَّهُمَّ لا تَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنْ صِیامِی لِشَهْرِ رَمَضَانَ وَ أَعُوذُ بِکَ أَنْ یطْلُعَ فَجْرُ هَذِهِ اللَّیلَةِ إِلا وَ قَدْ غَفَرْتَ لِی»، پیش از آن‌که سپیده برآید، حق تعالی او را بیامرزد.»

محاسبه نفس؛ میراث امام سجاد (ع) در شب آخر
یکی از زیباترین و عمیق‌ترین اعمالی که در شب آخر ماه رمضان نقل شده، مربوط به سیره عملی امام سجاد (ع) است. مرحوم میرزا جوادآقا ملکی‌تبریزی در کتاب شریف «المراقبات» به نقل از امام صادق‌(ع) آورده است که حضرت زین‌العابدین‌(ع) در طول ماه رمضان، خطاهای غلامان و کنیزان خود را یادداشت می‌کرد و هیچ‌یک را در طول ماه مجازات نمی‌نمود اما در آخرین شب ماه رمضان، همه آنان را جمع می‌کرد و نوشته‌ها را بیرون آورده، یک‌یک خطاها را به آنها یادآور می‌شد. سپس در میان آنان می‌ایستاد و به آنها می‌فرمود: «با صدای بلند بگویید: علی‌بن‌الحسین‌(ع) پروردگارت تمام اعمال تو را ثبت نموده است، همان‌گونه که تو تمام کارهای ما را نوشتی... پس عفو کن و نادیده بگیر، همان‌طور که از سلطان می‌خواهی تو را عفو کند. اگر از ما درگذری، او را با گذشت، مهربان و بخشنده خواهی یافت.» آ‌ن‌گاه در حالی که گریه می‌کرد به آنان می‌فرمود: «من شما را بخشیدم، آیا شما نیز از من و بدرفتاری‌ام می‌گذرید؟»
این سیره زیبا، درس بزرگی برای همه ماست: پیش از آن‌که پرونده اعمال ما بسته شود، بیاییم دل‌های‌مان را از کینه‌ها پاک کنیم و دیگران را ببخشیم تا مشمول عفو الهی قرار گیریم.

اعمال شب آخر: استغفار و نماز
برای شب آخر ماه مبارک رمضان، اعمال متعددی سفارش شده است:
اول: غسل کردن؛ این غسل، نشانه پاکی و طهارت برای وداع با ماه مهمانی خداست‌.
دوم: زیارت امام‌حسین‌(ع)؛ درروایات،زیارت امام‌حسین‌(ع)در شب آخر ماه رمضان،سبب آمرزش گناهان دانسته شده است.
سوم: خواندن سوره‌های انعام، کهف و یس - همراه با ۱۰۰ مرتبه استغفار .
چهارم: خواندن دعای ویژه شب آخر - دعایی که از امام صادق (ع) نقل شده؛ «اللَّهُمَّ هَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أَنْزَلْتَ فِیهِ الْقُرْآنَ وَ قَدْ تَصَرَّمَ...».
پنجم: خواندن ۱۰ رکعت نماز مخصوص؛ پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «هرکه در شب آخر ماه رمضان، ۱۰رکعت نماز بجا آورد (هر دو رکعت به یک سلام)، در هر رکعت یک بار حمد و ۱۰بارتوحید بخواند و در رکوع و سجود ۱۰ بار تسبیحات اربعه بگوید و پس از اتمام نماز، ۱۰۰۰ مرتبه استغفار کند و سپس در سجده بگوید: «یا حی یا قیوم...»، خداوند او را می‌آمرزد و ماه رمضان را از او قبول می‌کند».

شب‌های قدر در اسفند: تقدیر یک‌ساله رقم می‌خورد
شب قدر، که در روایات اسلامی به عنوان شبی برتر از ۱۰۰۰ ماه معرفی شده، امسال در روزهای میانی اسفندماه قرار گرفته است. این شب‌ها، فرصتی استثنایی برای تعیین سرنوشت یک‌ساله است.

اعمال مشترک شب‌های قدر عبارتند از :
۱. غسل کردن؛ بهتر است مقارن غروب آفتاب انجام شود.
۲. دو رکعت نماز؛ در هر رکعت بعد از حمد، هفت مرتبه سوره توحید خوانده شود و پس از نماز، ۷۰ مرتبه استغفار‌شود.
۳. قرآن به سر گرفتن؛ با دعای مخصوص «اللهم بحق هذا القرآن...»
۴. زیارت امام حسین (ع)
۵. احیاء داشتن؛ بیدار ماندن تا صبح و عبادت کردن
۶. ۱۰۰ رکعت نماز خواندن
۷. خواندن دعای جوشن کبیر
امام باقر (ع) می‌فرمایند: «هر کس شب قدر را احیا دارد، گناهان او آمرزیده می‌شود، هر چند که بسیار باشد».

نتیجه‌گیری: پیوند خانه‌تکانی دل و خانه‌تکانی خانه
تقارن ماه رمضان با اسفند، پیامی عمیق برای ما دارد: همان‌گونه که خانه‌های خود را برای سال نو آماده می‌کنیم، گرد و غبار را می‌زداییم و وسایل کهنه را کنار می‌گذاریم، بیاییم دل‌های‌مان را نیز خانه‌تکانی کرده، کینه‌ها را پاک کنیم، دل‌ها را از زنگار گناه بشوییم و با دلی پاک و آماده، به استقبال سال نو برویم.شب‌های قدر در اسفند، فرصتی است تا پرونده اعمال‌مان را با دستان خودمان نیکو کنیم.پیامبر اکرم (ص) درباره کسانی که از این ماه بهره نبرند، فرمودند: «اگر کسی در ماه مبارک رمضان بخشیده نشود، شقی است». پس بیاییم از این فرصت کم‌نظیر استفاده کنیم و با وداعی شایسته با ماه رمضان و با دلی پاک و پرونده‌ای پربار، به استقبال عید نوروز و سال جدید برویم.
در پایان، این دعای زیبای امام صادق(ع) را زمزمه کنیم: «اللَّهُمَّ لا تَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنْ صِیامِنَا إِیاهُ فَإِنْ جَعَلْتَهُ فَاجْعَلْنَا مَرْحُومِینَ وَ لا تَجْعَلْنَا مَحْرُومِینَ».