راهها و پلها

در قرون وسطی ، جامعه اسلامی از تحرک فراوانی برخوردار بود؛ البته بخشهای وسیعی از جمعیت هرگز از چند کیلومتر از زادگاه خود دورتر نمی رفتند، ولی ضرورت های بازرگانی ، اداری و نظامی همراه با اشتیاق وافر مسلمانان

کد خبر: ۱۳۴۱۴۳

به لااقل یک بار زیارت مکه در طول عمرشان ، موجب می شد رفت و آمدهای دائمی در جاده های سرزمین های اسلامی وجود داشته باشد.
حکما و علما نیز در طلب علم و دانش بیشتر در سیر و سفر بودند و جغرافی شناسان بزرگ اسلامی نیز تا خود به سیاحت های دور و دراز نمی پرداختند، آثاری به وجود نمی آوردند.
رواج حمل و نقل با حیوانات بارکش و فقدان بارندگی ، سنگ فرش کردن جاده ها را غیرضروری می ساخت ، ولی در مناطق کوهستانی باید جاده ها را بدقت ساخت و نگهداری کرد. ایجاد خدمات پستی دولتی موجبات نقشه برداری از راهها و توقفگاه های بین راه را فراهم آورد و کاروانسراهای متعدد با تجهیزات و وسایل کافی آماده پذیرایی از مسافران بودند و در ضمن همه جا آب انبارهایی هم برای ذخیره آب باران ساخته شده بود. یکی از نشانه های کارآیی این راهها، حمل یخ از سوریه به مصر در ماههای تابستان بود.
برای عبور از رودها و نهرهای پرعرض ، یکی از رایج ترین روشها، ایجاد پلهای شناور بود. فسطاط به وسیله پل شناوری مرکب از 30 قایق به جزیره روضه مرتبط می شد و جزیره به وسیله پل شناور دیگری مرکب از 60 قایق به ساحل نیل می پیوست. در حله ، روی فرات به دستور خلیفه ، پل شناوری برای زایران ساخته بودند که به جای قایق های متعارف ، رفت و آمد افراد را به دو سوی رودخانه تامین می کرد. یک کابل فولادی میان دو کناره رودخانه کشیده بودند که به لنگربندهای چوبی دو طرف رودخانه مهار می شد و قایق های شناور را به این کابل بسته بودند و ثابت نگه می داشتند. این نوع پلها بسیار موثر و در عین حال کم هزینه است ، ولی مستلزم تعمیرات و نگهداری دائمی است و برای کشتیرانی نیز مزاحمت ایجاد می کند. بسیاری از رودها و آبراهه ها قابل کشتیرانی بودند، بنابراین برای عبور از آنها باید به ساختن پلهای قوسی ثابت روی آورد.
ساختن پل قوسی تک دهانه ، بخصوص وقتی بار به طور عمودی بر دو کناره رود تحمیل می شود، چندان دشوار نیست . مشکلات با انواع دیگر پلها آغاز می شود، مثلا برای ساختن یک پل قوسی چند دهانه ای ، دشوارترین مساله عبارت خواهد بود از تامین استحکام و ثبات پایه های پل در بستر رود. درباره کانال ها و رودهایی با جریان آرام آب باز هم چندان مشکلی پیش نمی آید، ولی در صورتی که جریان آب شدید باشد، مسائل پیچیده ای مطرح می شود.
گزارشی در اختیار داریم از یک پل بزرگ در نزدیکی مراکش که به دست مهندسان اسپانیایی اسلامی ساخته شده بود و در نخستین طغیان رودخانه به کلی شکسته و روبیده شد. با این وصف ، نمونه های موفقیت آمیزی از این نوع پلها نیز در دست داریم. یکی از جسارت آمیزترین انواع پلهای قوسی نیمدایره ای.
نوعی پل تک دهانه ای است که ارتفاع قوس آن کمتر از نصف فاصله بین دو پایه است ، با این روش می توان فاصله میان دو پایه پل را بیشتر گرفت ، ولی مشکل آن است که بار افقی و عمودی بیشتر به پایه ها وارد می شود و به هر حال ، ساختن این نوع پل فقط هنگامی عملی است که پایه ها روی زمین صخره ای بسیار مستحکم بنا شود. طاقهای قوسی قطعه ای زودتر از اواخر قرن هفتم هجری در اروپا ساخته نشد، ولی مدتها پیش از آن تاریخ در سرزمین های اسلامی رایج بود. به عنوان نمونه ، ابعاد یکی از این نوع پلها را که اوایل قرن دوم هجری روی رودخانه تاب در ایران ساخته شود بود در دست داریم.
این پل طاقی به طول 60 متر بود و ارتفاع آن از 10 متر تجاوز نمی کرد.