فقط وکیل مدافع مرده ها نیستیم

با شنیدن نام پزشکی قانونی، اولین تصوری که در ذهن ما شکل میگیرد بررسی جسد برای پی بردن به دلیل فوت است؛ اما این همه ماجرا نیست، پزشکی قانونی علاوه بر تعیین علت فوت، دهها خدمات دیگر نیز اراده میکند.

کد خبر: ۱۳۲۴۸۸

به عنوان مثال، تعیین والدین واقعی کودک نیز از وظایف پزشکی قانونی است. به عبارت بهتر خدمات پزشکی قانونی طیف وسیعی از خدمات را از گهواره تا گور شامل میشود، ولی بسیاری از مردم از خدمات این سازمان بیاطلاعند. برای آگاهی از خدمات این سازمان گفتگویی با دکتر شهابالدین صدر، رئیس سازمان پزشکی قانونی انجام دادهایم که میخوانید.

میگویند، پزشکی قانونی وکیل مدافع مردههاست. آیا وکیل مدافع خوبی هستید؛
کار پزشکی قانونی در اذهان عمومی مردم، معاینه جسد و تعیین علت فوت است؛ اما واقعیت این است که از یک میلیون و850 هزار پروندهای که در سال گذشته در 340 مرکز پزشکی قانونی کشور تشکیل شده است، فقط 3.5 درصد مربوط به معاینات جسد بوده است و معاینات بالینی و انجام آزمایشات که مربوط به افراد زنده است، 96.5 درصد فعالیتهای پزشکی قانونی را شامل شده است. اصولا پزشکی قانونی خدمات گوناگونی مانند معاینات ناشی از تصادفات و نزاع، معاینات روانپزشکی، آزمایشات بررسی اعتیاد به الکل و مواد مخدر، معاینات و آزمایشات استخدامی، بررسی گواهی استعلاجی، معاینات از کارافتادگی، تعیین نسبت پدر و فرزندی از طریق گروههای خونی، تشخیص هویت و آزمایش DNA، بررسی بارداری، معاینه بکارت، معاینات و آزمایشات قبول فرزند، بررسی سقط درمانی، معاینات برای تحمل کیفر، معاینات جسد و صدور جواز دفن، صدور گواهی فوت، معاینات و آزمایشات اهدای جنین و ... را ارائه میکند و همان طور که از فهرست این خدمات مشخص است، بسیاری از آنها مربوط به انسانهای زنده است.

پزشکی قانونی وظیفه مهمی به عهده دارد و بیشتر افراد صدمه دیده به این سازمان مراجعه میکنند تا به حق خود برسند. حتی در مواقعی که این سازمان کار معاینه جسد را انجام میدهد، در اصل از حقوق کسانی دفاع میکند که دستشان از این دنیا کوتاه است. به همین دلیل پزشکی قانونی علاوه بر صیانت از حقوق مردم، باید حق یا ناحق بودن ادعا را مشخص کند و به نوعی کار قضاوت انجام میدهد که این قضاوت براساس اصول علمی انجام میشود و منظور از پرسش اول این بود که آیا این قضاوت علمی با استانداردهای روز پزشکی قانونی دنیا مطابقت دارد یا خیر؛
کار پزشکی قانونی، بهره گرفتن از همه اطلاعات پزشکی روز دنیا و به کارگیری آخرین روشهای تشخیص و تکنیکهای آزمایشگاهی برای کشف حقیقت برای استقرار عدالت است. در حقیقت پزشکی قانونی، یک سازمان کاملا تخصصی پزشکی است که بازوی کارشناسی قوه قضاییه محسوب میشود. پزشکی قانونی با تشکیل کمیسیونهای تخصصی در پی این است که کار خود را به بهترین شکل ممکن انجام دهد تا حقی از کسی ضایع نشود. براساس آمار موجود، قضات قوه قضاییه، اعتماد کامل به نظریات کارشناسان پزشکی قانونی دارند، به گونهای که بیش از 98 درصد نظریاتی که از سوی پزشکی قانونی به قوه قضاییه ارائه میشود، بدون هیچ تغییری در انشای احکام قضات استفاده میشود و تبدیل به حکم قاضی میشود و 2 درصد بقیه هم مربوط به مواردی است که در بعضی از کلمات، ابهام وجود داشته باشد یا درخواست تجدید نظر شده باشد. این میزان اعتماد به پزشکی قانونی، افتخاری برای این سازمان است . از ابتدای سال 1382 برای اینکه نظریات با کارشناسی دقیقتری ارائه شوند، آییننامه تشکیل کمیسیونهای تخصصی ابلاغ شده است که این موضوع علاوه بر دقت بیشتر، کاهش زمان پاسخگویی را نیز در پی داشته است. بر این اساس، زمان پاسخگویی که در سال 1381 به طور متوسط 4.5 ماه طول میکشیده است، به 25 روز کاهش یافته است.

,b> فکر نمیکنید که همین زمان هم تا حدودی طولانی است؛
کار رسیدگی به پروندهها کاری زمانبر است؛ زیرا پس از اینکه شکایتی برای بررسی از سوی قوهقضاییه به پزشکی قانونی ارجاع میشود، پزشکی قانونی باید طرفین دعوی را برای تفهیم اتهام و ارائه مدارک دعوت کند و مدارک بیمارستانی نیز بررسی شوند تا در نهایت بتوان نظریه درستی را ارائه کرد. زمان معاینات سرپایی نیز حدود 50 دقیقه است که زمان مناسبی است.
اساسا کار پزشکی کاری منحصر به فرد است. از 2500 پرسنل پزشکی قانونی، بیش از 50 درصد پزشکانی هستند که تخصصهای مختلف دارند.

به موضوعات مهم و لازمی اشاره کردید؛ اما من هنوز پاسخ پرسش اول خود را نگرفتهام. در فیلمهای خارجی دیده میشود که پزشکی قانونی نظریات دقیق و فراوان از جزییات ارائه میکند، پرسش من این است که وضعیت پزشکی قانونی ما درمقاسیه با کشورهای دیگر چگونه است؛
ما از نظر اطلاعات پزشکی هیچگونه کمبودی نداریم و پزشکان ما در این خصوص از سطح دانش و آگاهی بسیار بالایی برخوردار هستند.
درباره مهارتهای تخصصی و روشهای تشخیصی و فنون کشف جرم، تشخیص هویت و... نیز در سطح بالایی هستیم؛ ولی آنچه که باعث ایجاد فاصله میان وضعیت پزشکی قانونی ما و کشورهای پیشرفته دنیاست، مربوط به تجهیزات و فناوریهای پزشکی قانونی است، زیرا به طور مرتب دستگاههای جدیدی وارد بازار میشود و ما در خصوص ورود این تجهیزات با مشکلاتی مواجه هستیم که باعث کند شدن روشهای به کار گرفته شده میشود.
به عنوان مثال، کار فوق تخصصی تشخیص هویت براساس DNA در کشور ما تقریبا 40 روز طول میکشد؛ ولی اکنون تجهیزاتی وجود دارد که در کمتر از یک روز، امکان تشخیص هویت را فراهم میکند که ما تلاش میکنیم این تجهیزات را وارد کنیم.

اشاره کردید که در اذهان عمومی، پزشکی قانونی به عنوان سازمانی شناخته میشود که کار آن معاینه جسد است . فکر نمیکنید که پزشکی قانونی در اطلاعرسانی خدمات خود ضعیف عمل کرده است؛ شاید اگر پزشکی قانونی به صورت وسیع خدمات خود را اعلام میکرد، ما شاهد بسیاری از قتلهای ناموسی نبودیم.
ما تا حدی که امکاناتش را داشتهایم و شرایط فراهم بوده است، اطلاعرسانی کردهایم و از طریق ارتباط با رسانهها و انتشار بروشورهای مختلف کوشیدهایم این خدمات را به طور کامل معرفی کنیم؛ اما باید با تلاش بیشتر و کمک رسانهها ذهنیت مردم را تغییر دهیم. اگر چه ما به تدریج شاهد تغییر ذهنیت مردم هستیم.

چندی پیش معاون اداری مالی سازمان پزشکی قانونی گفته بود که این سازمان برای انجام وظایف خود به طور ایدهآل به بودجهای 5 برابر میزان فعلی نیاز دارد. این کمبود بودجه چه مشکلاتی در پی داشته است؛
تشکیلات سازمان پزشکی قانونی از سال 1372 شکل گرفته است و از آن سال به بعد، وظایف و خدمات پزشکی قانونی به شکل روز افزونی گسترش یافته است؛ ولی همپای گسترش خدمات و وظایف پزشکی قانونی، بودجه این سازمان افزایش نیافته است. هماکنون فقط 20 درصد ساختمانهای پزشکی قانونی در سطح کشور متعلق به این سازمان هستند و بقیه به صورت اجارهای و امانی هستند.
ما از نظر فضای فیزیکی، خودرو، آمبولانس و از همه مهمتر از نظر خرید تجهیزات پزشکی با مشکل مواجه هستیم. باید 5 برابر بودجه کنونی به این سازمان تعلق یابد تا بتوانیم وضعیت کنونی را حفظ کنیم. از سوی دیگر در شرایط فعلی، پزشکان و کارمندان پزشکی قانونی باتوجه به سختی کار خود، مشکلات زیادی را متحمل میشوند. کمبود بودجه باعث شده است که مشکلات سازمان پزشکی قانونی به صورت مزمن در آیند. تقاضای ما از سازمان مدیریت و برنامهریزی و مجلس شورای اسلامی این است که نگاه خود به سازمان پزشکی قانونی را تغییر دهند؛ زیرا کار پزشکی قانونی، صیانت از حقوق مردم است و اگر بودجه این سازمان به صورت مناسب ساماندهی نشود، باعث تضییع حقوق مردم میشود.

البته مردم هم میگویند حق الوکالههای پزشکی قانونی کمی گران است!
تعرفههای پزشکی قانونی به گونهای تنظیم میشود که با تعرفههای وزارت بهداشت، هماهنگ باشد؛ البته مبالغی هم که به وسیله پزشکی قانونی اخذ میشود به هیچعنوان به پزشکی قانونی تعلق نمیگیرد و مستقیم به خزانه دولت واریز میشود.

سازمانهای بیمهگر تا چه مقدار تعرفههای پزشکی قانونی را پرداخت میکنند؛
در سیستم بیمه، تعرفههای پزشکی قانونی تعریف نشدهاند.

فکر نمیکنید که باید در این خصوص یک بازتعریف مجدد صورت بگیرد؛
تعرفههای پزشکی قانونی خیلی بالا نیست؛ البته اگر کسی دفترچه داشته باشد و معاینات سرپایی صورت بگیرد، در دفترچههایشان نوشته میشود.

اشاره کردید که ما در 340 شهر کشور مرکز پزشکی قانونی داریم. این در حالی است که بیش از 900 شهر در ایران وجود دارد. فکر نمیکنید باید تعداد مراکز پزشکی قانونی افزایش یابد تا دسترسی مردم به این مراکز آسانتر شود؛
هدف ما این است که در هر جایی که محاکم قضایی دایر میشود، مراکز پزشکی قانونی را نیز راهاندازی کنیم. چون پزشکی قانونی باید به استعلامهای دستگاه قضایی پاسخ بدهد.

البته لازم نیست که افراد فقط هنگامی که استعلام دستگاه قضایی را دارند به پزشکی قانونی مراجعه کنند، به عنوان مثال افراد میتوانند شخصا درخواست معاینات اختصاصی مردان یا زنان را داشته باشند؛
همین طور است، اما این موارد خیلی زیاد نیست. من قبول دارم که تعداد مراکز پزشکی قانونی باید افزایش یابد، ولی ما در این خصوص با محدودیت مالی مواجه هستیم.

بخشی از فعالیت پزشکی قانونی رسیدگی به شکایاتی است که مردم از پزشکان دارند، در این خصوص چه روندی طی میشود؛
اگر شکایتی که به قوه قضاییه ارائه میشود درباره پزشکی باشد، قوه قضاییه آن را به پزشکی قانونی ارجاع میدهد تا در کمیسیونهای تخصصی بررسی شود. کمیسیونهای پزشکی در 30 استان کشور فعال هستند و بیش از 2 هزار نفر متخصص به صورت افتخاری در این خصوص به ما کمک میکنند. در سال گذشته 1924 پرونده درباره قصور پزشکی تشکیل شده است. اگر بررسیها نشان دهد که قصوری صورت نگرفته است برای پزشک حکم برائت صادر میشود و اگر قصوری اتفاق افتاده باشد، دیه یا ارش مقرر میشود.

براساس اساسنامه سازمان پزشکی قانونی، یکی از وظایف این سازمان جلوگیری از وقوع جرم است. در این خصوص چه اقداماتی انجام دادهاید؛
پزشکی قانونی با اعلام نظری که انجام میدهد به دفاع از حقوق مردم، کشف حقیقت و جلوگیری از وقوع جرایم کمک میکند. از سوی دیگر با جمعآوری اطلاعاتی نظیر تصادفات، غرق شدن، آسیبهای اجتماعی و اعلام آن به مراجع ذیصلاح به پیشگیری از وقوع جرم کمک میکند؛ البته در بعضی از موارد ممکن است جرمی هم در کار نباشد. به عنوان مثال هشدار درباره افزایش مرگومیر به دلیل تنفس گاز CO در اثر استفاده از بخاریهای غیراستاندارد، باعث حساسیت جامعه و کاهش مرگ و میر میشود. همچنین پزشکی قانونی در اجباری شدن استفاده از کلاه و کمربند ایمنی نقش بسزایی داشت. به طور کلی سازمان پزشکی قانونی با اطلاعرسانی عمومی خود باعث جلوگیری از بروز حوادث میشود. به عنوان مثال جمعآوری اطلاعات مختلف درباره مرگ و میر به دلیل استفاده از مواد روانگردان از مواردی است که از سوی پزشکی قانونی انجام میشود و درخصوص این موارد به جامعه هشدار داده میشود که همه اینها در جلوگیری از وقوع جرم موثر هستند.

البته اعلامنظر سریع پزشکی قانونی درخصوص پروندهها هم میتواند باعث جلوگیری از وقوع جرایم بعدی شود؛
کاملا همین طور است. به دلیل این که بسیاری از پروندهها عواقب بعدی دارند و هر چه حکم سریعتر صادر شود، تنش و درگیری میان طرفین دعوی کمتر میشود و تکلیف مردم زودتر مشخص میشود.

اعلام کردهاید که تلاش میکنید زمان پاسخگویی به پروندهها را از 25 روز به کمتر از 20 روز کاهش دهید. در این خصوص چه اقداماتی انجام دادهاید؛
ما تلاش میکنیم که تعداد کارشناسان خود را افزایش دهیم تا با سرعت و دقت بیشتری به پروندهها رسیدگی شود؛ اما من باز هم تاکید میکنم که ما محدودیت بودجه داریم.

چند سالی است که تخصص پزشکی قانونی در دانشگاههای کشور راهاندازی شده است و متخصصان این رشته اقدام به تاسیس مطبهای خصوصی میکنند. مردم در چه موافقی میتوانند به این پزشکان مراجعه کنند؛
تعداد متخصصان پزشکی قانونی در سراسر کشور حدود 130 نفر است که این تعداد نسبت به جمعیت کشور خیلی کم است؛ زیرا ما دستکم به 500 متخصص پزشکی قانونی نیاز داریم و باید بکوشیم ظرفیت پذیرش متخصصان پزشکی قانونی را در دانشگاههای کشور افزایش دهیم. بیشتر این 130 متخصص پزشکی قانونی علاوه بر داشتن مطب، در سازمان پزشکی قانونی نیز فعالیت میکنند؛ اما کار آنها نباید با کاری که در سازمان پزشکی قانونی انجام میدهند، تداخل داشته باشد. این به آن معنی است کسی که دارای پروانه وکالت است، همزمان نمیتواند قاضی هم باشد. نظریاتی که متخصصان پزشکی قانونی دارای پروانه قضایی ابراز میکنند، مورد تایید قوه قضاییه است و مردم برای دریافت گواهیهای مختلف میتوانند به این پزشکان مراجعه کنند.

به عنوان آخرین پرسش، پزشکی قانونی چه انتظاری از مردم و رسانهها دارد؛
وظیفه پزشکی قانونی این است که در خدمت مردم باشد. در میان کارهای پزشکی، سختترین کار مربوط به پزشکی قانونی است و حجم کار پزشکی قانونی نیز بسیار بالاست. با وجود این ما انتظاری از مردم نداریم؛ بلکه این مردم هستند که باید از ما انتظار داشته باشند که به بهترین شکل ممکن به آنها خدمترسانی کنیم؛ البته ما هم از مردم میخواهیم در این خصوص یاریگر ما باشند. از رسانهها هم انتظار داریم که خدمات و مشکلات پزشکی قانونی را بیش از پیش منعکس کنند و مردم هم بدانند که پزشکی قانونی امین آنهاست.