حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
مغالطه مقبولیت
هفته پیش از باستانشناسانی گفتیم که تصور میکردند مرجع علمی برای رصد اخبار دیرینهشناسی هستند. گذشته از بیاطلاعی کسانی که با موضوعات مربوط به رشته تخصصی خود آشنا نیستند، انتقاد جدی نیز به روزنامهنگارانی وارد است که سراغ خبر دندان دایناسور را از مؤسسات و متخصصان باستانشناسی میگیرند.
دیرینهشناسی (Palaeontology) و باستانشناسی (Archaeology) دو حوزه کاملا مجزا از همدیگرند؛ با موضوعات، پرسشها و رویکردهای متفاوت. موضوع پژوهش در دیرینهشناسی سنگوارهها هستند، پرسشهای آن درباره زیستشناسی جانداران گذشته زمین و رویکرد آن زمینشناسی تاریخی است؛ درحالیکه موضوع باستانشناسی آثار بهجا مانده از زندگی انسانهاست، پرسشهای آن درباره زندگی و فرهنگ انسانهای گذشته است و رویکرد آن کاوش در تاریخ بشر.
گویا اشتباه گرفتن دو حوزه باستانشناسی و دیرینهشناسی با همدیگر در فضای فارسیزبان بسیار رایج است. کافی است در گوگل دو عبارت دایناسور و باستانشناسی را همراه هم جستوجو کنید. دایناسورها ربطی به باستانشناسی ندارند، اما امتحان کردیم و ۱۳۹هزار نتیجه دربرداشت. حالا دایناسور و دیرینهشناسی را با هم جستوجو کنید. مطالعه دایناسورها شاخهای از دیرینهشناسی است، اما این جستوجو فقط 26100 نتیجه دارد. به عبارت دیگر به ازای هر ده سند فارسی که درباره دیرینهشناسی دایناسورها صحبت کردهاند، ۵۳ سند فارسی دیگر از باستانشناسی دایناسورها صحبت کردهاند. جستوجو به زبان انگلیسی نیز نتایجی مشابه دارد و باز هم کفه ترازو به نفع کسانی است که مطالعه دایناسورها را در حوزه باستانشناسی تلقی میکنند، گرچه اعداد کمی متفاوت است. جستوجوی توأم دو واژه (Dinosaurو Archaeology باستانشناسی) هشت میلیون و 920هزار نتیجه دارد و جستوجوی Dinosaur همراه Palaeontology یا همراه با Paleontology مجموعا هفت میلیون و 760هزار نتیجه به دست میدهد.
آیا میتوان گفت موضوع مطالعه دایناسورها در حقیقت جزو باستانشناسی است، به این دلیل که در جستوجوی گوگل تعداد اسناد مشترک میان دایناسورها و باستانشناسی بیشتر است؟ احتمالا نه! این همان چیزی است که غلط مصطلح نامیده میشود و مصطلحبودن آن موجب نمیشود نادرستی آن را بپذیریم. ارتباط دایناسورها و دیرینهشناسی نه تنها عینیت تجربی دارد (بهخاطر هزاران نفر دیرینهشناس متخصص دایناسورها و صفر نفر باستانشناس متخصص دایناسورها) بلکه عینیت اقتصادی نیز دارد. تاکنون میلیاردها دلار صرف بررسیهای دیرینهشناسی مرتبط با دایناسورها شده، ولی هیچکس به باستانشناسان بابت چنین جستوجویی دستمزد نمیدهد. این نمونه، مثالی کوچک اما روشن بود برای اینکه دستاویزقراردادن اقبال عمومی به برخی نادرستیها، موجب نمیشود حقیقت تغییر کند.
عرفان خسروی
زیستشناس و مروج علم
گفت و گو
