به رسم امانت...

آن هم با حذف نام نویسنده و تنها با قید نام روزنامه جام‌جم؛ بدون ارجاع به تاریخ و شماره و صفحه. مثلا برخی از فربه‌ترین رسانه‌هایی که در کشور ما «جریان اصلی» به شمار می‌روند، کل مطلب را به گزارش «گروه وبگردی باشگاه...» نقل کرده‌اند. پاک‌کردن نام نویسنده و حذف ارجاع دقیق نوعی بی‌اخلاقی آشکار رسانه‌ای است و البته، وقتی پای روزنامه‌نگاری تحقیقی علم در میان باشد، بسیار زشت‌تر. روزنامه‌نگاری تحقیقی (Investigative journalism) که می‌تواند شامل موضوعات علمی هم باشد، درست نقطه مقابل بِبُربِچَسبان‌بازی (Churnalism) و سرقت‌های ادبی است. این موضوع مرا یاد اتفاقاتی انداخت که سال گذشته پس از آتش‌سوزی موزه ملی برزیل رخ داد.
وقتی موزه ملی برزیل آتش گرفت؛ یاد دندان دایناسوری افتادم که سال ۸۱ در کرمان یافته بودیم. درهمان ساعات نخست که موزه هنوز در آتش بود، ویدئویی در صفحه مجازی‌ام منتشرکردم ( در این نشانی می‌توانید پیدایش کنید is.gd/Pox8UK) درباره سنگواره‌هایی که سوختند، ازجمله دندان دایناسوری که کسی جز من و یکی دونفر دیگر خبرش را نداشت. بلافاصله یادداشت کوتاهی هم نوشتم (یادداشت را در این نشانی می‌توانید بیابید is.gd/ZbKfPf) و خلاصه ماوقع را به صورت مکتوب شرح دادم. وقتی هم به ماجرای دندان اشاره کردم، مدتی فکر کردم تا قضیه قرض دادن آن به موزه برزیل را با چنین تعبیری بیان کنم: «به رسم امانتی بی‌بازگشت.»
خوشبختانه دوستان و همکاران عزیز روزنامه‌نگار من، به سرعت بازتاب این تحشیه را در روزنامه‌های مختلف ازجمله جام‌جم (در این نشانی is.gd/46uTFr) منعکس کردند. اما یکی دو روز بعد خبر سوختن احتمالی دندان دایناسور سر و شکل تازه‌ای پیدا کرد و دوباره به گوش خودم رسید. گویا دانشجوی باستان‌شناسی با نام کوچک «علی» که در رشته خود ان‌شاءا... تخصص و سررشته‌ای دارد (اما نه در دیرینه‌شناسی) خبر را با جزئیاتش (از جمله همان تعبیر «رسم امانت») نقل کرده بود؛ منتها بدون ذکر منبع! بازنشر خبر بی‌منبع آن، مثل قطع کردن سر آن است و نتیجه‌اش روییدن شاخ و برگ اضافه است. واقعا شاید دوستان فعال در حوزه باستان‌شناسی نمی‌دانند چه چیزی به تخصص آنها مربوط نیست.
توجه کنید که صرف اظهار عقیده هیچ اشکالی ندارد؛ نقل خبر نیز؛ اما نقل خبر با حذف منبع یا ادعای این‌که «ما پیگیری خواهیم کرد» (چنانچه در اخبار منقول از دوستان باستان‌شناس آمده بود) این پیام را می‌رساند که «درست آمده‌اید، این دقیقا کار خود ماست!» با تلاش مشترک و شبانه‌روزی دوستان باستان‌شناسی که هرگز حاضر نشدند اعتراف کنند ماجرای اکتشاف دایناسور به آنها ربطی نداشته و ندارد؛ در کنار خبرنگاران جوانی که تخصص ایشان «وب‌گردی» است؛ دندان دایناسور ما تبدیل شد به دایناسوری کامل که حالاحالاها باید حسرت پیداشدن چنان نمونه‌ای را بخوریم!

عرفان خسروی

زیست‌شناس و مروج علم