صَدام، لای برگ‌های تاریخ

پیشنهاد ویژه خاطرات یک پزشک

دکتر علاء بشیر، پزشک مخصوص صدام بوده است. او در کتابی با نام «خاطرات پزشک مخصوص صدام» به بیان ناگفته‌های بسیاری درباره سال‌هایی که به این دیکتاتور نزدیک بوده، پرداخته است. این کتاب به دو زبان نروژی و عربی از سوی انتشارات دارالشروق قاهره منتشر شد و 17 ناشر دیگر در دنیاهم سراغش رفته و آن را ترجمه کردند. این اتفاق به دلیل محتوای مهم اثر رخ داده و طبیعی است که در ایران هم دارای اهمیت بالایی باشد و احسان بالانی آن را به فارسی ترجمه‌اش کرده است. کتاب با روایتی از آماده‌سازی شرایط برای جنگ با ایران آغاز می‌شود، اتفاقی که دکتر بشیر از آن بی‌خبر بوده است. علاء بشیر در 15 بخش قصد داشته تصویری نزدیک‌تر به واقعیت از برهه اسفبار تاریخ عراق را به نسل آینده منتقل کند با این امید که روایت این رویدادها بتواند مانع تکرار فاجعه‌ای شود که یک فرد بیمار و شکاک رقم زد. بشیر، بخشی از مسؤولیت به قدرت رسیدن صدام و تداوم آن به مدت سه دهه را بر دوش ملت عراق می‌افکند، اما اعتراف می‌کند او پس از پُر کردن ده‌ها برگه و پاسخ دادن به صدها سوال، دیگر نمی‌توانسته از پُست خود کناره‌گیری کند. آخرین ملاقات پزشک با صدام، شش هفته پیش از جنگ و برای معاینه کمرش بوده است. در ادامه بخش‌هایی از خاطرات او را با هم مرور می‌کنیم:

آغاز جنگ
«خبرگزاری‌های رسمی اعلام کردند که تجاوزات پی در پی مرزی، حمله به ایران را به امری اجتناب‌ناپذیر تبدیل کرده است؛ ولی ما تصور می‌کردیم عوامل پنهان دیگری برای این آغاز غافلگیرانه جنگ وجود داشته باشد. با تاملی عمیق می‌توان به آسانی فهمید خمینی و پیروانش، باعث هراس و وحشت صدام و اندک سنیان پیرامون او بودند؛ چون هرچه نباشد، بیشتر عراقیان شیعه بودند. مانند بنیادگرایانی که قدرت را در ایران به‌دست گرفتند و هیچ‌کس نمی‌دانست که انقلاب اسلامی ممکن است به عراق لائیک هم سرایت کند یا خیر. نزار خزرجی یکی از مهم‌ترین فرماندهان نظامی صدام بود و در پایان جنگ با ایران که هشت سال به طول انجامید به ریاست ستاد جنگ منصوب شد. نزار هرگز از من پنهان نمی‌کرد که رئیس‌جمهور، حمله به ایران را امری ضروری می‌داند برای این‌که از حمله ایران در آینده پیشگیری کند. «پیش از آن‌که آیت‌‌ا... و طرفدارانش بتوانند توان رزمی عظیم ایران را که به دلیل هرج و مرج پس از سقوط شاه و پاکسازی‌های افسران میان یکدیگر به‌شدت تضعیف شده بود، دوباره به‌دست بیاورند، باید دست به حمله زد.» توصیه سازمان اطلاعات جنگی عراق به صدام روشن بود.»

جنگ باخته
«صدام مرتبا به جبهه می‌رفت؛ نه به این معنا که لزوما پایش به جبهه می‌رسید. صدام همچون خویشاوندان نزدیکش بدبین بود. اگر گربه سیاهی را ناگهان در راه می‌دید، ممکن بود مسیر کاروان خودروهایش را تغییر دهد و دستور بازگشت به بغداد بدهد. حتی کیسه‌ای پلاستیکی که در وسط خیابان صدا ایجاد می‌کرد، برای او بدشگون بود و باعث می‌شد بدون آن‌که کاری را که قصد انجامش را داشت، عملی کند، از راهی که آمده بود برگردد.»

دیگر کتاب‌ها

بازجویی از صدام؛ تخلیه اطلاعاتی رئیس‌جمهور
جان نیکسون، نویسنده و هوشنگ جیرانی، مترجم این کتاب است. «کتاب بازجویی از صدام؛ تخلیه اطلاعاتی رئیس‌جمهور» تصویری بی‌طرفانه از یکی از قدرتمندترین حاکمان بدنام عصر ما به‌دست می‌دهد. نیکسون نخستین کسی بود که در جلساتی متعدد از صدام بازجویی کرد. خواندن ماجرای بازجویی‌ها، علاوه بر اطلاعاتی که درباره شخصیت صدام در اختیارمان می‌گذارد، او را چنان در برابر ما می‌نشاند که گویی صدا و طنین کلماتش را هم می‌شنویم.

شبیه صدام
نوشته میخائیل رمضان است و محمدنبی ابراهیمی آن را به فارسی ترجمه کرده است. «شبیه صدام» یا «در سایه صدام» عنوان مجموعه خاطرات رمضان است که مدت 19 سال نقش بدل صدام را بازی می‌کرد. رمضان در این کتاب اسرار زیادی را فاش کرده است. او با حسنی مبارک رئیس‌جمهور مخلوع مصر و یاسر عرفات ملاقات داشته‌است. شبیه صدام از جبهه‌های جنگ عراق با ایران و روزهای اشغال کویت نیز دیدارهایی داشته ‌است. نویسنده به‌دلیل نزدیکی که به صدام داشته‌است به نکات ریزی از زندگی صدام و اطرافیان او اشاره می‌کند. آموزش صدام در انگلیس، ارتباط با اسرائیل، نفوذ میشل عفلق در اداره عراق و کشتار فجیع کردها و شیعیان و همچنین آزمایش میکروبی رژیم بعث روی اسیران زن ایرانی از جمله این نکات است که در کتاب به آن اشاره شده ‌است.

صدام (فرزند ناخلف رایش) از ولگردی تا اعدام
کتاب را فاروق صفی‌زاده نوشته و در آن به شرح زندگی صدام حسین و بررسی تاریخ معاصر کشور عراق پرداخته است. به عبارت بهتر باید گفت، این کتاب تلاشی است در بیان سرگذشت رئیس‌جمهور بعثی عراق؛ یعنی صدام حسین از بدو تولد در سال 1937 تا لحظه اعدامش در سال 2006، به همراه کنکاشی در تاریخ این کشور و بیان سیاست‌های کلی نظام بعث عراق در دوران ریاست‌جمهوری صدام حسین. نویسنده در این نوشتار بر آن است با پیش گرفتن سیاست بی‌طرفانه، تمامی اقدام‌های مثبت و منفی صدام را نام ببرد و آنچه را منجر به اشغال عراق از سوی آمریکا و در نهایت دستگیری، محاکمه، و اعدام صدام گردید، توضیح دهد.

امید رحمانی
فرهنگ‌و‌هنر