دولت، کاغذ را رها کند یا نکند؟

درباره نتیجه بررسی این قیمت‌گذاری و تاثیری که در بازار کاغذ داشته با رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران گفت‌وگویی کرده‌ایم که ما را به سمت این سوال بسیار مهم رهنمون شده است: آیا بهتر نیست دولت پرداخت یارانه به کاغذ و حمایت از ناشران به این طریق را رها کند و اجازه بدهد کاغذ بر اساس قواعد بازار مسیرش را ادامه بدهد؟

وقتی واردکنندگان به مرگ می‌گیرند...

چند روزی است که دوباره قیمت کاغذ افزایش پیدا کرده و بر اساس گزارش‌های رسیده از ناشران که رئیس اتحادیه ناشران هم آن را تایید کرده، در حال حاضر کاغذ تحریر که بایستی با قیمت هر بند 125 هزار تومان در بازار فروخته می‌شد، حدود 260 هزار تومان خرید و فروش می‌شود. این در حالی است که سال گذشته، همین کاغذ 180 هزار تومان قیمت داشت و امسال تا همین چند روز پیش علی‌رغم مصوبه کارگروه کاغذ، هر بند 170 هزار تومان فروخته می‌شد و در تمام این مدت ارز مورد استفاده برای واردات کاغذ
4200 تومان بوده است!

به نظر می‌رسد این افزایش قیمت ناشی از ورود محموله جدید کاغذ باشد. کارگروه کاغذ برای ساماندهی به شرایط موجود محموله‌ای از کاغذ تحریر مورد نیاز را وارد می‌کند که اواخر آبان
و اوایل آذر وارد کشور می‌شود. واردکنندگان و فروشندگان کاغذ آزاد می‌دانند که تزریق این میزان کاغذ باعث کاهش قیمت خواهد شد. بنابراین دست به کار شده و قیمت را به میزان قابل توجهی افزایش داده‌اند تا بعد از ورود محموله کاغذ دولتی به بازار و کاهش قیمت، خیلی ضرر نکنند و فقط بخشی از سود سرشارشان کاسته شود. به عبارتی قیمت کاغذ را امروز به مرگ گرفته‌اند که از ماه آینده بازار به تب راضی شود.

وقتی چشم بازار کاغذ کور می‌شود...

شنیده‌ها حکایت دارد که انبار ناشران آموزشی و برخی ناشران کودک و نوجوان از مدتی پیش از کاغذ پر شده آن هم از زمستان سال گذشته، یا این‌که صف دریافت پروانه‌‌ نشر با تراکم مواجه شده و این افراد متقاضی بی‌خبرانی نیستند که نمی‌دانند وضعیت کاغذ چطور است بلکه از آشنایان و بستگان ناشران فعال کشور هستند.

این موارد را علیرضا بهرامی در یادداشتی خطاب به مسؤولان نوشته و اتفاقا در خبرگزاری دولت یعنی ایرنا منتشر کرده است! بهرامی به عنوان یکی از ناشران فعال در صنعت نشر، درباره کسانی که درخواست مجوز تاسیس انتشارات داده‌اند، بصراحت گفته: این افراد به رایج بودن خطاهای مدیریتی و تصمیم‌گیری در کشور واقف بودند، دیگر این‌که به قدرت اقناعی خود و هم‌طیفان‌شان در اتخاذ تصمیم‌‌های نادرست حاکمیتی ایمان داشتند و دست آخر این‌که مثل روز برایشان روشن بود سفره‌ای پهن خواهد شد که روی آن می‌شود معلّق زد. محترمانه‌ترین و شریف‌ترین حالتش این بوده که تصمیم گرفتند دست‌های خودشان را زیادتر کنند تا از این سفره‌‌ سهم بیشتری ببرند.

تا اینجا که اقدامات دولت برای حمایت از فرهنگ و گسترش کتابخوانی نه‌تنها مشکلی را حل نکرده بلکه زمینه برای مفسده را نیز فراهم
آورده است.

تاثیر و عملکرد کارگروه کاغذ را از زبان رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران بخوانید:

مشکل در نحوه توزیع است

محمود آموزگار یکی از افرادی است که در کارگروه کاغذ حضور دارد و نماینده ناشران در این کارگروه است؛ یک عضو از این کارگروه که احتمالا می‌تواند نظر مشورتی به دولت و به کارگروه ارائه بدهد. همچنان که هیچ کسی نمی‌تواند حمایت‌های دولت از صنعت نشر در زمینه پرداخت یارانه به کاغذ را مفید و سودمند بداند، آموزگار هم می‌داند این اقدامات درست و هوشمندانه نبوده چرا که نتیجه مثبت و موثر ختم نشده اما به عنوان یک عضو از کارگروه کاغذ می‌تواند درباره عملکرد این کارگروه نکاتی را مطرح کند و سعی کرده‌ایم در این گفت‌وگوی کوتاه نظرش را درباره عملکرد کارگروه کاغذ بپرسیم تا روزی برسد که بتوانیم در یک دیدار حضوری، درباره مقوله کاغذ و اقدامات دولتی از همه جوانب بحث و گفت‌وگو کنیم.

عنوان شده تشکیل کارگروه کاغذ و اقدامات آن مهم‌ترین عامل افزایش قیمت کاغذ در همین روزهای اخیر است. نظر شما در این باره چیست؟

خوشبختانه تعدادی از واردکنندگان داوطلبانه مراجعه کرده‌اند که با نرخ مصوب قبلی کاغذ عرضه کنند و همین طور دیگرانی که کاغذشان در راه است و الان دارد وارد بازار می‌شود. درباره میزان کاغذهایی که ثبت سفارش شده و تخصیص ارز شده، سامانه‌ای را تعریف کرده‌اند و اقدامات دیگری هم در این کارگروه صورت گرفته، اما این کارگروه کاملا موفق نیست. در واقع هم نقاط ضعف دارد و هم نقاط قوت.

این کارگروه برای توزیع کاغذ چه برنامه‌ای دارد؟

اساس کار به این ترتیب است که آمار تولید ناشران که در خانه کتاب موجود است به عددی دست پیدا ‌کنند و ضمن گرفتن اطلاعات تکمیلی از تشکل‌های مختلف مانند اتحادیه ناشران تهران و شهرستان‌ها به میزان کتاب‌های در دست انتشار و مجوزهای نشر هر ناشر پی می‌برند و براساس این اطلاعات کاغذ را توزیع می‌کنند.

شرایط فعلی بازار نشر حکایت از آن دارد که ناشران آزاد قیمت را افزایش داده‌اند چون می‌دانند با تزریق کاغذهای یارانه‌ای به بازار قیمت کاهش پیدا خواهد کرد. چرا واردکنندگان آزاد می‌توانند اینقدر بر بازار کاغذ کنترل داشته باشند؟

برای این‌که در این زمینه با یک مجموعه اشکالات مواجه هستیم. کاغذ در زمره کالای اساسی قرار گرفته و از سال‌های پیش به آن ارز ویژه تعلق می‌گیرد. نظر شخصی من این است که بهتر بود این اتفاق نمی‌افتاد اما برخی ناشران معتقدند اگر این طور نباشد، قیمت کتاب بسیار بالا می‌رود و مردم کلا قدرت خرید کتاب را از دست خواهند داد. البته همه جای دنیا قیمت کتاب آزاد است و دولت‌ها به کاغذ یارانه نمی‌دهند و فکر نمی‌کنم اشکالی داشته باشد که قیمت کتاب بالا برود. در این صورت ناشران واقعی باقی می‌مانند و بقیه از میدان خارج می‌شوند. هر ناشری که بتواند کتاب‌های بهتر عرضه کند و مخاطب بیشتری داشته باشد، موفق‌تر می‌شود و باقی می‌ماند. آنهایی که پایان‌نامه چاپ می‌کنند حتی در یک نسخه یا مثلا آنهایی که خاطرات و داستان‌های غیرحرفه‌ای‌ها را با فیپا و شابک، به صورت اقساطی و با کمترین قیمت منتشر می‌کنند به دنبال کار خودشان خواهند رفت.

ناشران چقدر در بحران قیمت کاغذ سهم دارند و به این اوضاع دامن می‌زنند؟

مجوز نشر از نظر من یکی از مشکلات این عرضه است چون رویه مشخصی ندارد. مجوز باید به نیازهای موجود جواب بدهد، اما در کشور ما این طور نیست و اگر فضای رانتی نبود کسی می‌توانست در بازار نشر باقی بماند که کتابش را بخرند. به نظر می‌رسد مقدار زیادی از کاغذ یارانه‌ای به کسانی تعلق می‌گیرد که مجوز انتشارات دارند، اما حتی یک کتاب هم تولید نکرده‌اند.

ناشران فعال و حتی نامدار هم وارد بازی‌های اینچنینی شده و از رانت انتشار کتاب با کاغذ یارانه‌ای دارند برای کتاب‌های غیرفرهنگی و غیرادبی استفاده می‌کنند!

حق طبیعی هر ناشری است که کاغذ و اقلام مورد نیاز برای تولیدش را خریداری کند، مثلا ناشران آموزشی تولیدشان بالاست و میزان مصرف زیادی دارند. کارگروه نظرش این است که ناشرانی از این دست کاغذ وارد کنند و فشار روی بازار نیاورند. چون وقتی این دسته از ناشران به بازار کاغذ هجوم می‌آورند، قیمت دستخوش تغییر می‌شود، اما مافیایی در میان نیست!

شاید مافیا نباشد اما رانت‌خواری هست. بازار کاغذ یارانه می‌گیرد که قیمت بالا نرود اما با هر نوسان ارزی، کاغذ بیشتر از هر کالای دیگری گران می‌شود!

مشکل در نظارت و الزامات توزیع کاغذ است. وقتی قیمتی مصوب می‌شود باید با همان قیمت فروخته شود اما انگار الزاماتی وجود ندارد. دولت از سال‌ها قبل به دارو و مواد غذایی هم یارانه می‌دهد ولی وزارتخانه‌های مربوط از واردکنندگان تعهد محضری می‌گرفتند و کنترل توزیع را از دست واردکننده خارج می‌کردند.

در نهایت کارگروه کاغذ چه فایده‌ای می‌تواند داشته باشد؟

طبیعی است این کارگروه هر چه بهتر کار کند، کاغذ به دست مصرف‌کننده واقعی خواهد رسید.

آذر مهاجر

ادبیات و هنر