لذت کشف حقیقت

بدیهی است که هر چقدر تحقیق و پژوهش درباره موضوعی که از آن سخن می‌رود، علمی‌تر، میدانی‌تر، به روزتر و با گستردگی و دربرگیری بیشتری باشد به همان اندازه هم اثر مستند می‌تواند به شکل ذاتی دارای جذابیت‌هایی شود که مخاطب در پی آن است، اصلا بزرگ‌ترین تفاوت آثار مستند و داستانی در همین تحقیق و پژوهش نهفته است چرا که ممکن است تحقیق و پژوهش ما را با واقعیتی روبه‌رو سازد که به طور معمول ممکن است از دیده‌ها نهان باشد. همین بی‌واسطگی مواجهه مخاطب با سوژه به آثار مستند وجهی می‌دهد که معمولا در آثار دیگر نمی‌بینیم. هنوز که هنوز است مستندهای جنگ جهانی دوم ـ آنها که با پژوهش و تحقیق همراه بوده‌ اند و تلاش کرده سویه ناگفته جنگ را به تصویر بکشند پرمخاطب است. یا انبوه مستندهای علمی که با موضوعات گوناگون ساخته شده‌اند عموما از این ویژگی برخوردارند. کارساخت این‌گونه مستند در بیشتر نقاط جهان آن‌قدر بالا گرفته که اساسا بخش عمده‌ای از کار آموزش به کودکان بردوش همین مستندهایی است که با موضوعات مختلف علمی آموزشی ساخته می‌شوند و اتفاقا نتیجه‌ای که از این مستندها گرفته شده آن‌قدر درخشان است که به نظر می‌رسد در کشورهای دیگر که از وسایل آموزشی جدید کمتر استفاده می‌کنند به این نوع مستندها ـ که اساسا بسترشان تحقیق و پژوهش علمی است ـ به عنوان یک ابزار کارآمد و موثر نگاه می‌کنند.

در 4 دهه بعد از انقلاب هم وقتی به آثار مستند نگاه می‌کنیم بحث تحقیق و پژوهش در آثار مستند را به اشکال گوناگونی می‌بینیم. هر جا برای تحقیق و پژوهش آثار مستند ارزش قائل بودیم و در مرحله ساخت مستند هزینه قابل توجهی برای آن در نظر گرفتیم، در محصول نهایی این توجه را بخوبی دیده‌ایم. راستش خیلی سخت است که کسی بخواهد تحقیق و پژوهش را از ذات مستندسازی جدا کند. اصلا انگار این دو‌روی یک سکه‌اند و هر چه ما کارکرد تحقیق را در آثار مستند بیشتر مورد توجه قرار دهیم،‌آن اثر به سلاحی تجهیز می‌شود که نمی‌شود بسادگی از کنار آن عبور کرد.

از آنچه آمد می‌توان پی برد که یک اثر مستند تا چه اندازه نیازمند محققانی است که کارشان را بلد باشند و روش‌های تحقیق میدانی و کتابخانه‌ای را توامان مدیریت کنند. اکثر این محققان عقبه دانشگاهی یا حوزوی دارند و اگر زمان و بودجه مناسبی برای کارشان در نظر گرفته شود می‌تواند نتایج موفقیت‌آمیزی هم داشته باشد. می‌گویند آنچه یک مستند را از سایر آثار متمایز می‌کند، «جزئیات» و نحوه ارائه آن است. حتی اگر بخشی از این گفته حقیقت داشته باشد باید برای تحقیق و پژوهش در ساخت آثار مستند، جایگاه و ارزش ویژه‌ای قائل شد. جایگاهی که می‌تواند یک اثر مستند را به مقامی مشرف کند که آثار دیگر به آن جایگاه نرسیده باشند.

اگر در سینمای داستانی، فیلمنامه خوب می‌تواند تا حدود زیادی ضامن نجات اثر باشد در دنیای مستند این تحقیق مفصل و در خدمت موضوع است که ایده کافی در اختیار مستندساز قرار می‌دهد تا اثر را ارتقا دهد. تحقیق و پژوهش یکی از ابزارهای مغفول مانده دنیای مستند برای رسیدن به آثار فاخر در این زمینه است.