راز کیسه سنگی!

شب که شد صدای گریه و ناله بخش را پر کرده بود، تعدادشان هم به یک یا دو نفر ختم نمی‌شد. با پرس و جو متوجه شدم که این خانم‌ها سنگ کیسه‌صفرا داشته‌اند و تحت عمل جراحی قرار گرفته‌اند. با خودم پرسیدم، واقعا سر و کله این سنگ از کجا پیدا می‌شود؟ چرا معمولا ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا در خانم‌ها بیشتر است؟ پاسخ این سوالات را باید از «دکتر محمدجعفر فره‌وش»، فوق تخصص گوارش و استادیار دانشگاه علوم پزشکی تهران پرسید.

بیماری شهری!

زمانی‌که از کبد، صفرا تولید می‌شود مقدار کمی از این صفرا، در کیسه‌صفرا جمع خواهد شد و بخش بیشتری، از طریق مجاری صفراوی وارد روده می‌شود و به باز جذب چربی کمک می‌کند. به‌طور کلی، موادی در صفرا ترشح می‌شود که اگر تعادل این مواد به هم بخورد، می‌تواند به افزایش غلظت صفرا و تشکیل سنگ در کیسه‌صفرا منجر شود.

سنگ کیسه‌صفرا، عارضه‌ای شـــــایع در جوامـــــع غربی و به طور کلی شهرنشین است. برخی از آمارهای کشورهای غربی نشان می‌دهد بروز این سنگ در آقایان حدود 6 درصد و در خانم‌ها حدود 9 درصد است در واقع ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا، در خانم‌ها بیشتر دیده می‌شود.

دلایل بسیار زیادی می‌تواند در ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا نقش داشته باشد که یکی از دلایل، زندگی ماشینی و در کنار آن اضافه وزن، محسوب می‌شود. ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا بیشتر در سنین میانسالی شایع است.

از کجا باید فهمید؟

بسیاری از افرادی که به سنگ کیسه‌صفرا مبتلا هستند، در طول عمر خود علامتی ندارند و سنگ کیسه‌صفرای این دسته از افراد به صورت کاملا اتفاقی در زمان سونوگرافی دیده می‌شود. اما در برخی افراد علائم وجود دارد و احتمال بروز عوارض ناشی از سنگ کیسه‌صفرا نیز هست. اگر علائم ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا به ویژه درد مطرح باشد، بروز عوارضی چون التهاب کیسه‌صفرا و مشکلات مجاری صفراوی وجود خواهد داشت. به طور کلی، ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا در برخی افراد با علائمی همراه است، برای مثال درد در سمت راست شکم به ویژه بعد از خوردن غذای چرب درد کولیکی نام دارد و می‌تواند از چند دقیقه تا چند ساعت ادامه داشته باشد. درد ناشی از سنگ کیسه‌صفرا، به صورت انقباضی وحمله‌ای است یعنی یک بار ایجاد می‌شود، از بین می‌رود و مجددا به وجود می‌آید. همچنین درد سینه، آروغ، احساس پری بعد از غذا، احساس سیری زودرس، تهوع، نفخ و ...، نیز در این دسته از افراد می‌تواند وجود داشته باشد. چنانچه فرد در اثر ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا دچار عارضه نیز شود، تعریق و استفراغ هم در کنار تهوع وجود خواهد داشت. با توجه به این‌که علائم ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا بسیار شبیه سایر بیماری‌های گوارشی است، تنها پزشک متخصص گوارش می‌تواند آن را به درســـتی تشخیص بدهد.

گرسنه نمانید

سنگ کیسه‌صفرا به دلایل مختلفی می‌تواند ایجاد شود برای مثال، آن دسته از افرادی که به یک‌باره و به صورت غیر اصولی وزن خود را کم می‌کنند، ممکن است به سنگ کیسه‌صفرا مبتلا شوند به همین دلیل این دسته از افراد باید زیر نظر پزشک از املاح صفراوی استفاده کنند. علاوه بر این، ابتلا به سوءجذب شدید نیز می‌تواند دلیلی برای ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا باشد. گرسنگی طولانی مدت، یکی دیگر از عواملی محسوب می‌شود که در ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا نقش دارد. در برخی از افراد عوامل ژنتیکی، می‌تواند منجر به سنگ کیسه‌صفرا شود. تغییرات هورمونی در خانم‌ها به ویژه در زمان بارداری، باعث کاهش انقباضات کیسه‌صفرا و افزایش کلسترول صفرا می‌شود که همین مساله ممکن است منجر به سنگ کیسه‌صفرا در این دسته از خانم‌ها شود. چاقی ناشی از بارداری نیز یکی از عوامل ابتلا به سنگ کیسه‌صفراست. خانم‌های سفید پوست و آن دسته از خانم‌هایی که چندین زایمان داشتند، بیش از سایر افراد مستعد ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا هستند.

بارداری و سنگ‌سازی

همان‌طور که گفته شد، بارداری با تغییرات هورمونی می‌تواند منجر به ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا شود، به عبارت روشن‌تر هورمون استروژن ترشح کلسترول در صفرا را بالا می‌برد و پروژسترون باعث کاهش انقباض صفرا می‌شود که همین مساله سنگ کیسه‌صفرا را به وجود می‌آورد. سنگ‌هایی که به دلیل بارداری به وجود می‌آیند سنگ‌های کلسترولی هستند ولی افراد دیگر می‌توانند به سنگ‌های صفراوی تیره (سنگ‌هایی قهوه‌ای رنگ)، دچار شوند. این دسته از افراد معمولا مشکلات خونی مانند همولیز یا تخریب گلبولهای قرمز خون یا بیماری کبدی دارند.

سرنوشت یک سنگ

به‌طور کلی شیوع ابتلا به سنگ کیسه‌صفرا در بارداری کم است. گاهی در سونوگرافی خانم‌های باردار، سنگ ریزه یا اسلاج در اصطلاح لجن (Sluge) دیده می‌شود. در حدود 60 درصد خانم‌های باردار این لجن یا سنگ‌ریزه، بعد از بارداری از بین می‌رود و در حدود 30 درصد افرادی‌که سنگ آنها کمتر از 10 میلی‌متر است سنگ ناپدید می‌شود. اما آن دسته از خانم‌هایی که در زمان بارداری سنگ بزرگ دارند، بعد از بارداری نیز سنگ آنها باقی خواهد ماند.

جراحی را باید جدی گرفت

اگر سنگ کیسه‌صفرا درد یا علائم و عوارضی نداشته باشد، جراحی برای بیرون آوردن کیسه‌صفرا توصیه نمی‌شود و بیمار بدون جراحی به زندگی خود ادامه می‌دهد ولی در شرایطی که فرد دچار درد، علائم یا عارضه شود، باید حتما جراحی را انجام داد، چون با بروز عوارضی چون التهاب حاد مجاری کیسه‌صفرا، مشکلات جدی‌تری برای بیمار ایجاد خواهد شد.

چه باید کرد؟

درمان‌هایی که برای خانم‌های باردار در نظر گرفته می‌شود، در هر فرد متفاوت است و به شرایط خانم باردار بستگی دارد. چنانچه خانم بارداری در اثر سنگ کیسه‌صفرا دچار درد و عارضه نشود، درمان‌های حمایتی برای او در نظر گرفته می‌شود. اگر خانمی در اثر سنگ کیسه‌صفرا یک بار دچار درد شود، درمان‌های طبی مانند تجویز مسکن و ...، مد نظر قرار می‌گیرد. اما در شرایطی که حملات دردهای صفراوی به صورت مکرر باشد و فرد نتواند براحتی غذا بخورد و دچار کاهش وزن شود، برای جلوگیری از عوارض ناشی از سنگ کیسه‌صفرا، باید اقدام به جراحی برای خانم باردار کرد. این جراحی باید قبل از سه ماهه سوم بارداری انجام شود و بعد از آن، جراحی مشکل‌تر است. خطر سقط یا زایمان زودرس، ارتباطی به نوع جراحی (جراحی از طریق عمل باز یا لاپاراسکوپی) ندارد و اگر پزشک متخصص گوارش این جراحی را ضروری بداند، بدون هیچ نگرانی باید آن را انجام داد. اگر دردها در نزدیکی زایمان باشد، جراحی به تعویق می‌افتد و 6 هفته بعد از زایمان (پس از دوران نقاهت زایمان)، وضعیت فرد مورد بررسی قرار می‌گیرد و در صورت نیاز، جراحی انجام می‌شود. چنانچه شن ریزه و سنگ ناپدید شود و قصد بارداری مجدد نیز وجود نداشته باشد، جراحی لازم نیست. ولی در صورت باقی ماندن شن ریزه و سنگ و قصد بارداری مجدد، سه ماه بعد از زایمان جراحی انجام خواهد شد تا عوارض برای فرد به‌وجود نیاید.

کاملیا تجریشی