از روی، روی مگردان!

در مورد کمبود ریزمغذی‌ها آنچه کمتر مورد توجه و قابل مشاهده است، کاهش معنی‌داری است که کمبود ریزمغذی‌ها در رشد و نمو بدنی و ذهنی کودک پدید می‌آورد که متاسفانه برخی آثار آن در سال‌های نخستین زندگی، دائمی و غیرقابل برگشت است.

یکی از عناصر ضروری و از نوع ریزمغذی ها، عنصر روی(زینک) است که در صورت کمبود، عوارض خطرناک و جبران‌ناپذیری را در رشد جسمانی ایجاد می‌کند. عنصر روی به علت نقش حیاتی در ترکیبات ساختاری پروتئین ها، مهم‌ترین عنصر کمیاب مورد نیاز بدن است. عنصر روی با هورمون رشد پیوند می‌خورد و موجب پایداری و عملکرد مطلوب این هورمون در بدن می‌شود. مردمان بسیاری از کشورها بویژه کودکان فقیر و آنها که قوت غالب‌شان غلات است و از مصرف گوشت قرمز بی‌بهره‌اند، از کمبود این عنصر در بدن رنج می‌برند. از آنجا که عنصر روی محل ذخیره خاصی در بدن ندارد، کمبود آن در رژیم غذایی بسرعت موجب کمبود آن در بدن می‌شود. سطوح پایین عنصر روی در دوران بارداری، جنین را با خطر مواجه می‌کند. به طوری که کمبود آن در دوران قبل و بعد از تولد و کودکی سبب نارسایی، ناهنجاری‌های مادرزادی و تأخیر در رشد اندام‌ها می‌شود. میزان نیاز کودکان به این ماده بسته به سرعت رشد کودک و نوع تغذیه شیرخوار متفاوت است.

همان‌طور که اشاره شد روی به عنوان یکی از اجزای سلول زنده در بدن، دارای اعمال تنظیمی متنوعی است که از آن جمله می‌توان به نقش ضروری در سنتز دی‌ان‌ای، تولید مثل و فعالیت سلولی، دخالت در متابولیسم پروتئین ها، لیپیدها و کربوهیدرات‌ها توسط آنزیم‌های وابسته به زینک، نقش ضروری و حیاتی در سلامت و یکپارچگی غشای سلول، کنترل عمل انسولین و غلظت گلوکز خون، کمک به تجمع مواد معدنی در استخوان‌ها و دندان‌ها، بهبود زخم‌ها، داشتن خاصیت ضد التهابی، دخالت در متابولیسم واسطه‌ای در حین ورزش و در نهایت حفاظت و نگهداری دستگاه عصبی مرکزی اشاره کرد.

مهم‌ترین دلایل کمبود روی عبارتند از: سوء تغذیه، پایین بودن فیبر در برنامه غذایی، افزایش از دست دادن روی از طریق دستگاه گوارش یا دستگاه ادراری مثلا در افراد مبتلا به اسهال‌های مزمن، سندرم‌های سوء‌جذب چربی، اختلالات کبدی، دیابت، نفروز و مصرف بعضی داروها مثل دیورتیک‌ها، جراحی و سوختگی‌ها. کاهش اشتها، درماتیت، هیپوگنادیسم، کاهش حس چشایی، تاخیر در بهبود زخم، اختلال در تولید مثل و عملکرد سیستم ایمنی از علائم کمبود این عنصر حیاتی هستند. وجود مقادیر کافی روی در بدن می‌تواند توانایی مغز را به صورت چشمگیری افزایش دهد. منابع غذایی مهم حاوی روی، گوشت‌ها، حبوبات، مغزها و غلات کامل هستند. به طور متوسط مصرف روزانه 15 میلی گرم زینک می‌تواند نیازهای بدن را به طور کامل تامین کند.

نباید فراموش کرد مصرف زیاد عنصر روی به صورت مکمل موجب سمیت می‌شود. مسمومیت ناشی از این ریز مغذی ممکن است سبب تب، خستگی، تهوع، کم خونی و ضعف سیستم ایمنی شود. همچنین دقت داشته باشید در کودکانی که بیش از حد نیاز روزانه از مکمل روی استفاده می‌کنند به علت کاهش اشتها و متعاقب آن کم شدن میزان مصرف غذا، سرعت رشد و وزن گیری دستخوش تغییر می‌شود و کاهش می‌یابد.

دکتر کاوه سالارمند

داروساز