شتاب در چرخش دیپلماتیک

این، دیدگاه دکتر غلامرضا کریمی، استاد دانشگاه درباره پیامدهای کودتای اخیر در ترکیه است. او پیش‌بینی می‌کند که در دوره پساکودتا، گرایش ترکیه به محور ایران و روسیه در قبال مساله سوریه نزدیک‌تر خواهد شد. او در این گفت‌وگو از تاثیر کودتا بر مبارزه با داعش و همراهی آنکارا با اتحادیه اروپا در این خصوص سخن می‌گوید.

فکر می‌کنید مهمترین پیامد کودتای ترکیه به‌ویژه در سطح منطقه چیست؟

کودتایی که در ترکیه رخ داد قطعا تبعات زیادی برای ترکیه و منطقه در برخواهد داشت. یکی از موضوعاتی که شاید ماه‌ها یا سال‌ها در مورد آن بحث خواهد بود بحث ماهیت و ذات کودتاست. دو دیدگاه در مورد نوع وقوع کودتا وجود دارد؛ یک دیدگاه معتقد است که کودتای اصیل و درستی بوده مانند کودتاهای موفق نظامی قبلی ترکیه یعنی کودتای سال‌های 1960،1971،1997 و1980 و به این ترتیب اولین کودتای ناموفق در ترکیه کودتای اخیر است. در مقابل برخی دیگر معتقدند کودتای اخیر ساخته و پرداخته دولتمردان بویژه شخص اردوغان بوده و مستنداتی نیز در این زمینه مرتبا ارائه می‌دهند و ویکی‌لیکس نیز گفته است اسناد متعددی را منتشر کرده، فتح‌الله گولن نیز اعلام کرده است که کودتا کار دولت است و یکسری شواهدی در پروسه کودتا یعنی آن چند ساعت بحرانی رخ داده که روی آن مانور می‌دهند که کودتا برنامه‌ریزی شده است. همچنین مسائل متعددی پیرامون علل شکست کودتا، از جمله عدم حمایت عالی‌ترین مقام ارتش و بدنه اصلی ارتش، همچنین متمرکز بودن نحوه عملیات کودتا بر استانبول و عدم تمرکز بیشتر بر آنکارا که موجب شکست کودتا شد وجود دارد.

با توجه به برخورد تند اردوغان با نظامیان دخیل در کودتا، کودتای ترکیه چه تاثیراتی در درون ترکیه و نقش و جایگاه ارتش خواهد گذاشت؟

مهم‌ترین تاثیر کودتا در داخل ترکیه بر نقش و جایگاه ارتش خواهد بود. با کودتا نقش ارتش بشدت متزلزل خواهد شد و شاهد ارتش ضعیفی خواهیم بود که بخشی از وظایف آن در اختیار وزارت کشور قرار خواهد گرفت و بخشی در اختیار وزارت دفاع و به این ترتیب امکان انسجام آن برای انجام کودتای مجدد در فضای سیاسی ترکیه تقریبا از بین خواهد رفت و نقش ارتش در عرصه سیاست بسیار کمرنگ خواهد شد.

از دیگر تاثیرات داخلی، مستحکم‌تر شدن جایگاه اردوغان و جاه‌طلبی بیشتر او خواهد بود، اردوغان تلاش خواهد کرد با نابودی کامل مخالفان که الان نوک حمله به سمت طرفداران فتح‌الله گولن است به نوعی بتواند تمامی جریان‌های مخالف در ترکیه و در درون نظام سیاسی ترکیه را کامل از بین ببرد که بر همین مبنا حرکت خواهد کرد. کودتای اخیر که اردوغان از آن به‌عنوان هدیه الهی یاد کرد ابزاری است که بتواند تصفیه‌حساب‌های گسترده انجام دهد و تاکنون بالغ بر ده‌ها هزارتن از کامندان، اساتید دانشگاه، نیروهای نظامی، مدیران مدارس و تمامی کسانی را که به نوعی گرایش به تفکر فتح‌الله گولن داشتند، به نوعی از کار اخراج می‌کند یا تحت بازجویی قرار می‌دهد که نمایشی از سرکوب شدید مخالفان و تثبیت قدرت برای اردوغان خواهد بود.

کودتا اقتصاد ترکیه را متزلزل کرده است. پیامدهای منفی کودتا تا چه زمانی گریبان آنکارا را خواهد گرفت؟ دولت اردوغان در برابر این بحران چه ابزارهایی دارد؟

طبیعتا وقتی بمب‌گذاری و حرکت تروریستی در کشوری صورت می‌گیرد به لحاظ روانی تا مدت‌ها وضعیت کشور را بی‌ثبات نشان می‌دهد. حال که در ترکیه کودتا صورت گرفته و پارلمان بمباران شده و هلیکوپترها به پرواز در آمده و هنوز هم معلوم نیست تعدادی از هلیکوپترها در کجای کشور مخفی هستند و تعدادی از کودتاچیان دستگیر نشده‌اند، طبیعی است که تا مدت‌ها وضعیت بی‌ثباتی در ترکیه خواهد بود و ضربات اقتصادی بر ترکیه وارد خواهد شد. وضعیت تجاری ترکیه با کشورهای همجوار و طرف تجاری ترکیه رو به کاهش خواهد گذاشت و اثرات نامطلوب اقتصادی خواهد داشت، یکی از منابع اصلی در آمدی ترکیه، ورود توریست‌ها بود طبیعی است حجم آنها کاهش یافته و به لحاظ اقتصادی شرایط پیچیده‌تر خواهد شد.

به دنبال این کودتا آیا ترکیه تغییر رفتارهایی را در سیاست خارجی خود و تعاملات منطقه‌ای‌اش خواهد داشت؟

اثر دیگر کودتا بر فضاها و تعاملات منطقه‌ای ترکیه خواهد بود. ترکیه تغییر رفتارهایی را خواهد داشت و در سیاست خارجی خود به دنبال این خواهد بود که تنش‌های خود را به حداقل برساند، البته قبل از کودتا به دنبال تنش‌زدایی با روسیه و عادی سازی روابطش با این کشور و اسرائیل بود، اما پس از کودتا درصدد گسترش روابط با سوریه و کاهش تنش با کردها خواهد رفت. ترکیه درصدد سامان دادن به مساله کردها که به‌عنوان چالش برای ترکیه مطرح هستند برمی‌آید و البته با توجه به شخصیت خاص اردوغان به دنبال برخورد تند با مخالفان نیز خواهد بود. حتی پیشنهاد بازگشت حکم اعدام برای کودتاگران را مطرح کرده است که اگر این‌گونه شود، شاید تا مرحله حذف تمامی تلاش‌ها برای عضویت در اتحادیه اروپا پیش رود و کشورهای اروپایی واکنش تندی نشان دهند حتی اگر برخوردهای تند اردوغان شدت بیشتری یابد تا خروج ترکیه از ناتو هم پیش رود.

آنچه در طول قریب به 15 سال در کارنامه اردوغان می‌بینیم این است که ترکیه از رشد چشمگیر برخوردار بوده و رفاه اقتصادی در کشور به وجود آمده و روندهای توسعه در پرتو حاکمیت حزب عدالت و توسعه افزایش چشمگیری داشته است، اما با توجه به کودتا حداقل در طول چند ماه آینده اقتصاد این کشور با چالش مواجه خواهد شد.

کودتای ترکیه چه تاثیراتی به لحاظ امنیتی در ترکیه به جای خواهد گذاشت؟

به لحاظ امنیتی در ترکیه شاید در طول ماه‌های آینده شاهد گسترش اقدامات تروریستی باشیم، اما انتظار می‌رود در بلند‌مدت با توجه به این‌که تقریبا تمامی نیروهای مخالف از عرصه سیاسی ترکیه حذف می‌شوند وضعیت با ثباتی به وجود آید و زمینه‌ای فراهم شود تا ایده‌هایی که اردوغان از قبل به دنبال آن بود نظام ریاستی را به وجود آورد و به نوعی قدرت ریاست جمهوری را افزایش دهد تا بتواند به آن جایگاهی که مدنظرش بود در عرصه سیاست دست یابد.

با توجه به پیشینه اقدامات تروریستی در ترکیه، به‌نظر شما کودتا موجب افزایش اقدامات تروریستی در ترکیه خواهد شد؟

بخشی از چالش‌های امنیتی در ترکیه مربوط به جریان‌هایی است که در سوریه در حال وقوع است، سال‌هاست که ترکیه اعلام کرده است به دنبال ساقط کردن دولت بشار اسد است و به نوعی از داعش حمایت کرده و حتی فضا را باز کرده که نیروهای داعشی از اروپا و به واسطه ترکیه وارد سوریه شوند و حتی تسلیحات در اختیار ترویست‌ها در درون سوریه قرار داده است که طبیعتا با تغییر سیاستی که در ترکیه به وجود آمده تروریست‌ها در مقابل ترکیه بوده و اقدامات خشونت‌آمیز خواهند داشت. البته اگر اردوغان بتواند موضع منطقی بگیرد و درک عمیقی از تحولات منطقه‌ای پیدا کند این جریانات تروریستی در طول ماه‌های کم‌کم ‌تضعیف می‌شوند. چالش بعدی ترکیه کردهاست که البته این چالش بستگی به این دارد که اردوغان همچنان بخواهد سیاست مشت آهنین در قبال کردها داشته باشد یا مشابه همان سیاستی را که در سال‌های اولیه به قدرت رسیدن خود در پرتو مذاکره با کردها داشت، دنبال کند. طبیعتا اگر اردوغان سیاست تندی در پیش بگیرد شاهد ناامنی‌ها و برخوردهای نظامی در ترکیه بین گروه‌های مخالف کرد، دولت ترکیه و ارتش خواهیم بود، اما در صورتی که سیاست منطقی‌تری در پیش بگیرد شاید شاهد ثبات در ترکیه بعد از گذشت چند ماه باشیم.

کودتای ترکیه چه تاثیراتی در منطقه خاورمیانه خواهد گذاشت و شاهد چه تغییراتی در جهت‌گیری ترکیه نسبت به سوریه خواهیم بود؟

طبیعتا ترکیه به عنوان کشور مهم در خاورمیانه و محدوده اروپا تحولاتش تاثیرگذار است، اما با توجه به شکست کودتا نوع کنش اردوغان و هیات حاکم تحولات بعدی را رقم می‌زند. اگر شدت عمل اردوغان تند باشد و درصدد اعدام تمامی کودتاگران باشد طبیعتا بازتاب‌های بسیار گسترده خواهد داشت. اگر قانون اعدام اجرا شود حساسیت‌هایی در درون جامعه ترکیه ایجاد شده و بازتاب‌هایی را از کشورهای مختلف شاهد خواهیم بود، اما اگر روال طبیعی طی شود طبیعتا چند ماه بازتاب‌ها تند هست اما به مرور اثر خود را از دست داده و روند توسعه اقتصادی ترکیه از سر گرفته خواهد شد.

پیش‌بینی می‌شود گرایش ترکیه به محور ایران و روسیه در قبال مساله سوریه نزدیک‌تر خواهد شد. تاکید فرانسه و آمریکا بر این است که جریان داعش منشأ صدور تروریسم در اروپاست و باید برخورد جدی با آن صورت گیرد و ترکیه نیز می‌خواهد در این پروسه نقش‌آفرینی کند. بنابراین ابتدا مخالفت‌های داخلی را کاملا سرکوب کرده و اوضاع داخلی را تثبیت می‌کند و بعد سعی می‌کند با فرآیند منطقی بین‌المللی که منجر به ایجاد منطقه با‌ثبات‌تر شود همراهی کند در آن صورت می‌توانیم شاهد باشیم مسیری که ترکیه از قبل در مورد توسعه اقتصادی آغاز کرده بود، روند پرشتاب‌تری در پیش گیرد.

نزدیک شدن ترکیه به دیدگاه ایران و روسیه در مقابل سوریه را می‌توانیم نتیجه کودتا بدانیم؟

از قبل هم چنین چرخشی مطرح شده بود، اما بعد ازکودتا تسریع شد یعنی مخالفت‌هایی که از طرف ارتش می‌توانست وجود داشته باشد در قالب این قضیه در درون ترکیه کاهش یافت. ضمن این‌که اردوغان با چالشی مواجه شده بود که وقتی نخست وزیر ترکیه را به دلیل اختلاف‌هایی برکنار کرد با چالش مشروعیت در داخل ترکیه مواجه شد و بخشی از بدنه جامعه نخبه و دانشگاهی مخالفت‌هایی با اردوغان پیدا کردند. گرچه در مقابل کودتا بسیاری از مردم به دلیل تجارب تلخ از حضور نظامیان در عرصه سیاسی تمایلی به بازگشت دوباره نظامیان در عرصه سیاسی ترکیه نداشتند و به همین دلیل در برابر کودتا مقاومت کردند، اما در عین حال موافق انحصار طلبی اردوغان هم نبودند، البته با کودتا تمامی مخالفت‌های کلامی و روشنفکری که در سطح رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بوده در کوتاه‌مدت از بین می‌رود به دلیل این‌که تقریبا ابزار لازم در اختیار اردوغان قرار گرفته است و به بهانه کودتا با تمامی مخالفان در سطوح مختلف می‌تواند برخورد لازم را انجام دهد و به این ترتیب با فراغ بیشتری به مسائل بین‌المللی می‌پردازد.