در مدار ماه

مردمی که در طول ماه رمضان به دنبال معرفت‌افزایی خود هستند و به دلیل حضور تلویزیون در خانه‌هایشان از سال‌های دور، نخستین و مهم‌ترین رسانه در این ماه برایشان قطعا همین جعبه رنگارنگ است.

در سال‌های ابتدایی تصور می‌شد به دلیل شرایط خاص ماه رمضان باید تمام برنامه‌های عادی و روزانه قطع شود اما به مرور این تفکر نه‌چندان کاربردی جایش را به تغییر رنگ و لحن برنامه‌ها در ماه رمضان داد. شاید بتوان گفت برنامه‌های نمایشی و یکی دو نمونه خاص دیگر تنها برنامه‌هایی هستند که مستقلا برای ماه رمضان تولید می‌شوند و بسیاری از برنامه‌ها با همان رویکرد عادی و البته افزودن حال و هوای ماه صیام ادامه پیدا می‌کنند. این روش چند سالی است به رویه متداول برنامه‌سازی تلویزیون تبدیل شده و البته موفق بوده است. در نوشتار پیش رو به انواع مختلف برنامه‌های معرفتی مذهبی تلویزیون در ماه مبارک رمضان به همراه نمونه‌های صاحب نام آن خواهیم پرداخت.

1. برنامه‌های نمایشی و سریال‌های ماه مبارک رمضان سال‌هاست گل سر سبد برنامه‌های تلویزیون هستند. امسال شبکه سه برخلاف هر سال که حضوری قدرتمند در این قسمت دارد با برنامه‌ریزی متفاوت و به علت همزمانی با مسابقات جام ملت‌های اروپا ساعت‌های عصرگاهی و شامگاهی خود را به پخش زنده این مسابقات اختصاص داده که در نوع خود اقدامی واقع‌بینانه است. دو سریال «برادر» به کارگردانی جواد افشار از شبکه دو و «پادری» به کارگردانی محمد حسین لطیفی از شبکه یک پخش می‌شوند که قطعا در هفته‌های آتی به آن پرداخته خواهد شد. البته به نظر می‌رسد به رسم سال‌های گذشته به جای سریال‌های کمدی، در ایام شب‌های قدر، مینی‌سریال‌های چند قسمتی مناسب حال و هوای این شب‌ها هم پخش شود.

2. برنامه‌های مذهبی با ساختار کلاسیک از‌جمله برنامه‌هایی است که همواره مخاطبان و طرفداران خاص خود را دارد. قدیمی‌ترین برنامه با این ساختار، برنامه درس‌هایی از قرآن است که توسط حجت‌الاسلام والمسلمین قرائتی اجرا می‌شود و می‌توان گفت یکی از نماد‌های شبکه یک نیز هست. این برنامه به دلیل ویژگی‌های جذاب حاج‌آقا قرائتی بسیار پرمخاطب است و البته در ماه مبارک رمضان هر روز پخش می‌شود. همچنین چند سالی است قبل از پخش سریال‌های شبانه و پس از افطار، شبکه سه درس گفتارهای حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی را پخش می‌کند که امسال از شبکه دو ادامه دارد. شبکه یک نیز با پخش فرمایشات حضرت آیت‌الله سبحانی این رویه را ادامه داده است. هر دوی این برنامه‌های کوتاه به دلیل عمق مطالب مطرح شده توسط حضرات آیات بسیار با ارزش و در جای خود مهم است، زیرا ارتباط مستقیم و بی‌واسطه‌ای در این ماه بین مردم و مراجع عظام تقلید برقرار می‌کند. همچنین پخش دعاهای ویژه سحر و افطار هم از‌جمله روش‌های سنتی تلویزیون در ایام ماه مبارک رمضان است که جایگاه ویژه خود را دارد و البته برنامه‌هایی همچون زلال احکام که به سوالات شرعی بینندگان خصوصا در ایام ماه رمضان پاسخ می‌دهند.

3. جزء‌خوانی و پخش ترتیل قرآن مجید در ایام ماه مبارک رمضان ازجمله برنامه‌هایی است که از همان روزهای اول پخش با استقبال ویژه مردم رو‌به‌رو شده و مختص این ماه است. امسال شبکه‌های مختلف با اختصاص یک زمان خاص در کنداکتور خود هر روز این ویژه‌برنامه را پخش می‌کنند و البته یکی از ویژگی‌های سری جدید این نکته است که این قرآن خوانی همگانی در تمام اماکن متبرکه اصلی کشور همچون حرم حضرت رضا(ع)، حرم حضرت معصومه(س)، شاهچراغ و حرم حضرت عبدالعظیم حسنی و تعدادی دیگر از این اماکن مقدس برگزار می‌شود و البته ابتکار جالب شبکه دو که امسال ترتیل ویژه نوجوانان را هم در برنامه‌های خود قرار داده است.

این برنامه به نوعی از جمله برنامه‌های مشارکتی است که با مشارکت مستقیم مردم ساخته و پخش می‌شود و آن‌طور که شواهد نشان می‌دهد هر سال استقبال بیشتری از آن صورت می‌گیرد و البته یک نکته مهم در این که در صورت یک برنامه‌ریزی و هماهنگی دقیق بین شبکه‌ها می‌تواند اثر بخشی فوق‌العاده بیشتری داشته باشد.

4. شاید اختصاص یک عنوان مستقل به برنامه حدیث سرو در بین عناوین موضوعی، نامتعارف و عجیب باشد اما بهتر است به این نکته توجه کنیم که مجموعه حدیث سرو در سالیان گذشته و امسال از‌جمله مستند‌های همراه با بازسازی است که به شکل زیبایی زندگی مراجع و علمای اسلام را به نمایش در‌می‌آورد. این مجموعه با تحقیق منسجم و ساختار مشخص توانسته در این سال‌ها به شیوه‌ای از برنامه‌سازی تبدیل شود که می‌تواند سراغ موضوعات خاص و زندگی علمای اسلام برود و اتفاقا موفق باشد. به‌طور مثال آیت‌الله قاضی از جمله مراجع و علمایی است که تمام جهان تشیع در مقابل مقام علمی و اخلاقی ایشان مبهوت مانده‌اند و متاسفانه در این سال‌ها به آن پرداخته نشده، اما یک قسمت مجموعه حدیث سرو به شکل فوق‌العاده‌ای به این عالم بزرگ پرداخته و در سری جدید هم این رویه در مورد سایر علما ادامه پیدا کرده است.نمونه دیگری از این گونه برنامه‌ها به نام ستارگان محراب از شبکه دو در حال پخش است که به معرفی ائمه جماعت شاخص مساجد تهران همچون آیت‌الله فیروز‌آبادی، آیت‌الله محمدتقی آملی و روحانیون شاخص دیگر در این زمینه می‌پردازد.

5. برنامه‌های ترکیبی با ساختار تاک‌شو یا جنگ از آن قبیل برنامه‌هایی است که سال‌هاست در این ایام از تلویزیون پخش می‌شود. به عنوان نمونه برنامه ماه عسل از شبکه سه که در این شماره به صورت جداگانه به آن پرداخته شده از این نوع برنامه‌هاست. جشن رمضان در شبکه پنج که به صورت زنده پخش می‌شود هم از‌جمله برنامه‌هایی است که در سال‌های گذشته و امسال سعی دارد با ترویج فعالیت‌های خیریه و ایجاد فضایی مناسب برای کمک به نیازمندان هر شب روی آنتن باشد. البته ساختار جنگ‌گونه آن که عمدتا فضایی شاد و مفرح دارد هم به این قضیه کمک فراوانی می‌کند. این‌گونه برنامه‌ها علی‌رغم این که ساختار مذهبی صرف ندارند، اما در حال و هوای معنوی ماه رمضان تنفس می‌کنند و البته بینندگان بسیاری دارند.

6. برنامه‌های ترکیبی یا گفت‌وگو محوری که ساختاری مذهبی دارند و از کارشناسان این حوزه استفاده می‌کنند دو دسته هستند؛ دسته اول برنامه‌هایی همچون معرفت در شبکه چهار با حضور دکتر دینانی که به مباحث عمیق معرفتی و عرفانی می‌پردازد و سمت خدا در شبکه سه که مانند برنامه معرفت در تمام طول سال پخش می‌شود و البته در این ایام نگاه ویژه‌ای به ماه مبارک هم دارد و دسته دوم برنامه‌هایی که مختص این ماه تولید می‌شوند مانند زمرد از شبکه چهار که در زمان پس از افطار پخش می‌شود و همچنین برنامه ماه خدا با اجرای حسن سلطانی، گوینده قدیمی تلویزیون که هر سحر از شبکه یک پخش می‌شود.

مهم‌ترین ویژگی برنامه‌هایی با این فرم، ایجاد یک فضای گفت‌وگو بین کارشناسان و مجری است که در مورد برنامه سمت خدا، زمرد و ماه خدا مجریان خود کارشناسی خبره و با سواد و چهره شناخته‌شده‌ای در این زمینه برای مردم هستند. نجم‌الدین شریعتی، علی درستکار و حسن سلطانی و البته دکتر منصوری لاریجانی در برنامه معرفت سال‌هاست فقط در همین حوزه حضور دارند و همین نکته باعث می‌شود مخاطب در مواجهه با این برنامه‌ها دارای یک پیش زمینه مناسب و مطمئن باشد.

برخلاف نظریه برخی از کارشناسان که برنامه‌های مذهبی به این شکل را کم مخاطب می‌دانند باید گفت برنامه‌هایی مانند سمت خدا یا این شب‌ها در زمان پخش خود علاقه مندان و مخاطبان بسیاری داشته اند که نشانگر این نکته است که برنامه‌های معرفتی به دلیل ذات الهی موضوع خود بر دل و جان بسیاری از مخاطبان می‌نشیند و البته رعایت دو نکته مهم می‌تواند این توجه را افزایش دهد. اول این که ساختار این برنامه‌ها در صورت تکرار و کپی‌برداری پی در پی جذابیت خود را از دست می‌دهد و دوم این که به نظر می‌رسد مجریان این برنامه‌ها باید صرفا در حوزه برنامه‌های معرفتی و مذهبی حضور داشته باشند و از حضور در برنامه‌هایی با موضوعات دیگر خودداری کنند.

تلویزیون سال‌هاست همراه مردم ایران در این ماه روزه دار است و همواره سعی می‌کند با برنامه‌هایی مفرح، یکی از شیرینی‌های سفره‌های افطار باشد.سفره‌هایی که پر از بندگی و اخلاص است و هر سال با نوای زیبای دعا و مناجات تلویزیون در سحر و افطار کامل‌تر هم می‌شود.

جلیل کریمی