توبه مجرم!

در روابط عبادی بین خدا و انسان یا به تعبیری خالق و مخلوق، انسان وقتی مرتکب گناهی می‌شود، از خدا می‌خواهد از گناه او در گذرد و پیش خدای خودش عهد می‌کند که دیگر مرتکب گناه نشود، به پشیمانی انسان از گناه و بازگشت به سوی خدا، در اصطلاح شرعی «توبه» گفته می‌شود. اثر توبه نزد خدا، دارای اثر اخروی است و به روز جزا موکول می‌شود. اما اگر انسان در زندگی دنیایی، مرتکب جرمی شود و توسط پلیس دستگیر و در دادگاه محاکمه و محکوم شود، در این صورت طبق قانون باید کیفر عمل مجرمانه خود را ببیند؛ اما سوال اینجاست که مجرمی از جرم خود توبه کرد، آیا بازهم قابل مجازات است؟ آیا فرقی بین مجازات مجرمی که توبه می‌کند با مجرمی که بارها دستگیر شده و به زندان رفته، وجود ندارد؟

براساس ماده 114 قانون مجازات اسلامی، در صورتی که مجرم از جرم خود توبه کند و این توبه برای دادگاه احراز شود که واقعی بوده، در این صورت، تغییراتی در مجازات وی صورت می‌گیرد. اما «توبه» در چه مجازات‌هایی قابل اثر است؟

• توبه در مجازات‌های حدی

برخی جرایم هستند که از سوی شارع مقدس هم گناه کبیره دانسته شده‌ و در زندگی دنیایی هم جرم و دارای مجازات دانسته شده‌ است. به جرایمی که مجازات‌های آن توسط شارع مقدس تعیین شده، «جرایم حدی» گفته می‌شود. مانند جرم زنا که برای آن 100 ضربه تازیانه مجازات تعیین شده یا جرم شرب خمر که برای آن هم 80 ضربه شلاق تعیین شده است.

جرایم مستوجب حد شامل زنا (رابطه نامشروع زن و مرد)، لواط (رابطه نامشروع بین مردان)، قوادی (تهیه مکان برای انجام زنا و لواط)، قذف (نسبت زنا به کسی بستن)، سب‌النبی (دروغ بستن به پیامبر و ائمه اطهار)، شرب خمر، سرقت، محاربه (دست به سلاح بردن که موجب وحشت عمومی شود)، بغی (قیام مسلحانه علیه نظام اسلامی) و افساد فی‌الارض است. در خصوص این جرایم، توبه مجرم دارای اثر و بار است. براساس ماده 114 قانون مجازات اسلامی، در هر یک از این جرایم به‌جز قذف و محاربه، اگر متهم پیش از دستگیری و اثبات جرم، توبه کند، مجازات از وی ساقط می‌شود. همچنین اگر جرم با اقرار خود متهم ثابت شده باشد، بازهم با احراز توبه، مجازات از فرد ساقط شده و دیگر فرد توبه‌کننده مجازات نمی‌شود.

همان‌طور که گفته شده، توبه در جرایم حدی قذف و محاربه اثر ندارد. درخصوص جرم قذف به دلیل این‌که نسبت زنا و لواط به دیگران بستن، جرم‌انگاری شده و یک حق الناس در این میان وجود دارد، تا زمانی که شاکی از شکایت خود گذشت نکند، مجازات مجرم حتی با توبه هم قابل سقوط نیست. در جرم محاربه البته شرایط کمی متفاوت‌تر است و درصورتی‌که متهم تا پیش از دستگیری توبه کند، برای مثال در حالی که اعضای گروه‌های مسلح که با دست به اسلحه بردن موجب خوف و وحشت مردم شده‌اند، محارب هستند، اگر پیش از دستگیری دست از سلاح بکشند و از جرم خود توبه کنند، در این صورت با احراز توبه، مجازات محارب از آنها ساقط می‌شود. اما اگر فرد بعد از دستگیری و محاکمه توبه کند، دیگر توبه اثری در مجازات وی ندارد.

• توبه در قصاص و دیات

اگر فردی به صورت عمدی، جنایتی را بر دیگری وارد کند، در این صورت مستحق قصاص است. اگر هم مرتکب جنایت غیرعمدی شود یا به دلیلی امکان قصاص فرد وجود نداشته باشد، باید دیه جنایت خود را بپردازد. در جرایم مستوجب قصاص و دیه، از آنجایی که یک حق‌الناس وسط است تا زمانی که شاکی یا اولیای‌دم او، از حق قصاص یا دیه خود صرف‌نظر نکنند، توبه متهم اثری در قصاص یا دیه نداشته است و در واقع توبه در جایی است که جرم حق اللهی و مربوط به حدود الهی اتفاق افتاده باشد. بنابراین در جرایمی که یک پای آن، حق‌الناس است، امکان توبه و سقوط مجازات وجود ندارد.

• توبه در جرایم تعزیری

جرایم تعزیری آن دسته از جرایمی هستند که شارع مقدس برای آنها مجازاتی تعیین نکرده است، بلکه از باب نظم عمومی و حفظ امنیت جامعه، حاکم اسلامی برای ارتکاب آنها مجازات حبس، شلاق (تا 74 ضربه)، جزای نقدی یا محرومیت‌های اجتماعی در نظر گرفته است. برای مثال جرایم مربوط به قاچاق، موادمخدر، تهدید علیه سلامت عمومی، تخریب محیط‌زیست، صدور چک بلامحل، کلاهبرداری و غیره از جمله جرایمی هستند که در قانون به‌عنوان جرایم تعزیری احصا و دسته‌بندی شده‌اند.

به‌طور کلی در فقه اسلامی، توبه مربوط به حدود الهی بوده و تا پیش از تصویب قانون مجازات اسلامی جدید، توبه تاثیری در مجازات‌های تعزیری نداشت، اما با تصویب قانون مجازات اسلامی در سال 92، در جرایم تعزیری درجه یک تا پنج (جرایمی که دارای مجازات حبس بیش از دو سال تا حبس ابد هستند)، توبه موجب تخفیف در مجازات متهم می‌شود. همچنین در جرایم تعزیری درجه شش تا هشت (جرایمی که دارای مجازات حبس کمتر از دو سال هستند)، توبه موجب سقوط مجازات و آزادی متهم می‌شود.

البته باید توجه داشت که توبه در مجازات‌های تعزیری برای کسانی است که برای بار اول مرتکب جرم می‌شوند و در موارد تکرار جرم، تخفیف یا سقوط مجازات با توبه امکان‌پذیر نبوده و فرد حتی در صورت توبه هم مجازات می‌شود.

نکته آخر درخصوص توبه در جرایم مختلف این است که در توبه، اصلاح و ندامت فرد باید احراز شود و به ادعای مرتکب اکتفا نمی‌شود و چنانچه پس از اعمال مقررات راجع به توبه، ثابت شود که مرتکب تظاهر به توبه کرده است، سقوط مجازات و تخفیفات در نظر گرفته‌شده، ملغی و مجازات اجرا می‌شود.

شاهرخ صالحی کرهرودی

کارشناس ارشد حقوق خصوصی