سایه سنگین «دا»

موفقیت دا در سه مقوله ارزیابی می‌شود؛ نخست این که قهرمان داستان یک زن است و این دقیقا نقطه مقابل جریان اصلی دفاع مقدس در ایران است که در آن راویان همیشه مرد بوده‌اند، دوم این که روایت در شهر خرمشهر و روزهای سقوط آن صورت می‌گیرد که مکان و روزهای حساسی برای مردم ایران است و نکته سوم هم روایت مناسب داستان است که برای خواننده کشش دارد. البته نباید از کمپین تبلیغاتی کتاب هم گذاشت که نقش اصلی را در سر زبان افتادن نام کتاب داشته است.

تحقیقات نشان می‌‌دهد که به غیر از این کتاب، حدود 170 کتاب درباره موضوع زنان و دفاع مقدس نگارش شده است. از این تعداد، حدود یک‌سوم مربوط به خاطرات زنان از جنگ است و باقی کتاب‌ها، داستان‌ها و رمان‌هایی درباره زنان و جنگ و البته مقالات، فیلمنامه‌ها و دیگر ژانرهای تحلیلی هستند.

خاطرات اسارت

«من زنده‌ام» کتاب خاطرات معصومه‌ آباد، عضو کنونی شورای شهر تهران و آزاده سال‌های جنگ ایران و عراق است. آباد هفده ساله بوده که به اسارت نیروهای عراقی درمی‌آید و چهار سال را در زندان‌های رژیم بعث می‌گذراند. البته در این کتاب دوران اسارت سه بانوی دیگر ایرانی هم ذکر می‌شود که با آباد اسیر شده‌اند. می‌گویند این کتاب کشش زیادی دارد و خیلی سریع می‌توانید از اول تا آخر آن را بخوانید. حتی از رهبری نقل شده که گفته‌اند این کتاب را دو روزه و البته با احساسی دوگانه از غرور و افتخار و گاهی از پشت پرده اشک خوانده‌اند. کتاب خانم آباد 17 هزار تومان است. فاطمه ناهیدی، نخستین بانوی آزاده ایرانی هم که از سال 1359 تا 1362 را در زندان‌های رژیم بعث گذرانده کتاب​هایی با عنوان «چشم در چشم آنان» و «درهای بسته» دارد که نمونه​های دیگر از خاطرات اسرای زن ایرانی هستند.

خاطرات امدادگران

اگر دوست دارید خاطرات امدادگران زن از جنگ تحمیلی را بخوانید چند کتاب برای شما داریم. یکی کتاب «از چندلا تا جنگ» که خاطرات خانم شمس سبحانی، یک امدادگر شمالی است و گلستان جعفریان آن را تدوین کرده است. دیگر کتاب این ژانر «کفش‌های سرگردان» سهیلا فرجام است و البته اخیرا کتاب «خاطرات دختران اُ.پی.دی.» از سوی انتشارات سوره مهر چاپ شده که داستان هر دو کتاب مربوط به زنی آبادانی است که امور پرستاری و مراقبت‌های درمانی را در طول جنگ تحمیلی انجام می‌دهد. کتاب‌های دیگری چون «دیدار زخم‌ها» که خاطرات معصومه میرزایی البته به روایت لیلا محمدی است هم در این دسته جای می‌گیرند.

همسران شهید

حالا اگر دوست دارید مجموعه‌ای درباره همسران شهدا بخوانید بی‌بروبرگرد کارهای «روایت فتح» را به شما پیشنهاد می‌کنیم. کتاب‌های «به روایت همسر شهید» و «نیمه پنهان ماه» که به صورت مجموعه‌ای از سوی این انتشارات چاپ شده است؛ کتاب‌های بسیار خوب از نظر محتوایی و نیز غنای روایی هستند که باعث شده اشک چشم بسیاری از مخاطبان بر صفحات این کتب جاری شود و صدالبته شهدا از ورای عینکی دیگر، خانوادگی‌تر و عاشقانه‌تر دیده شوند. ویژگی مثبت این کتاب‌ها، جیبی و کم‌حجم بودن آنهاست به گونه‌ای که امکان مطالعه چند کتاب در یک روز هم وجود دارد. در این گروه، کتب دیگری هم زیر عنوان «بانوی ماه» از سوی انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده است. کتاب «نامه‌های فهیمه» هم که نامه‌های واقعی یک همسر شهید است از دیگر کتب قابل ذکر در این دسته است.

سایر کتب

کتب دیگری هم هستند که نه تحت عنوان یک ژانر خاص بلکه در سپهر عمومی ادبیات دفاع مقدس موفق ارزیابی شده‌اند. مثلا «زیتون سرخ» که خاطرات ناهید یوسفیان نخستین بانوی با تحصیلات هسته‌ای در ایران و همسر شهید علی امینی است یا «سهام خیام» که داستان یک نوجوان شهید دوازده ساله است و هر دو کتاب توسط قاسم یاحسینی تالیف شده است. «گل سیمین» خاطرات سهام طاقتی یک زن خرمشهری و «کنار رود خین» خاطرات مکتوب یک مادر شهید از دیگر کتب قابل ذکر در این دسته است.

البته کتب شاخصی از ادبیات دفاع مقدس هم هستند که در مورد یک مرد هستند، اما توسط یک زن نگارش شده است. بارزترین مثال این کتب، «لشکر خوبان» است که به خاطرات مهدیقلی رضایی می‌پردازد و معصومه سپهری آن را تدوین کرده است.

حالا روشن می‌شود که به غیر از دا در زمینه ادبیات دفاع مقدس کارهای مختلف و البته باکیفیتی وجود دارد. با این حال سایه دا آنچنان سنگین است که تا چند سال آینده هم تصویر ذهنی مردم از کتابی درباره حضور زنان در دفاع مقدس، کتاب دا خواهد بود.

منابع:

1ـ مروری بر خاطرات زنان دفاع مقدس، معصومه رامهرمزی، پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس

2ـ زنان راوی ـ نویسنده موفق در ادبیات دفاع مقدس، شیما حسن‌زاده، سایت سازمان تبلیغات اسلامی