ساختار سازمان ملل در یک نگاه

امروز سازمان ملل متشکل از ارکانی چون مجمع عمومی، شورای امنیت، دبیرخانه، شورای اجتماعی و اقتصادی و دیوان بین‌المللی حقوقی است.

مجمع عمومی تنها زیرمجموعه سازمان ملل است که همه اعضا در آن عضویت دارند و جلساتی سالانه برگزار می‌کند که به ریاست یکی از اعضا که خود​ منتخب بقیه است، برگزار می‌شود.

تصمیم‌هایی که در مجمع ‌عمومی گرفته می‌شود، اصولا جنبه پیشنهادی و توصیه‌ای دارد که در موارد خاصی که به امور داخلی سازمان مربوط می‌شود این تصمیمات لازم‌الاجراست.

در این موارد دولت‌های عضو نسبت به مصوبات ملتزم می‌شوند و این مصوبات، ارزشی در حد معاهده دارند. اعلامیه جهانی حقوق بشر یکی از این مصوبات است که اعضا ملزم به رعایت آن هستند.

شورای ‌امنیت براساس آنچه در شرح وظایف آن آمده، وظیفه پاسداری از صلح و امنیت جهانی را به عهده دارد. براساس منشور ملل‌متحد حیطه اختیارات شورای ‌امنیت، اعزام نیروهای پاسدار صلح، تصویب تحریم‌های بین‌المللی در راستای کمک به صلح و امنیت جهانی و صدور مجوز استفاده از نیروی نظامی علیه کشورهای مخل امنیت جهانی را در بر می‌گیرد.

این شورا پنج عضو دائم و ده عضو انتخابی دارد که اعضای دائم از حق وتو کردن بیانیه‌ها و قطعنامه‌های پیشنهادی برخوردار هستند و این موضوعی است که مورد انتقاد بسیاری از کشورهای عضو قرار گرفته است. ریاست شورای امنیتی دوره‌ای است و هر ماه یکی از اعضا بر این شورا ریاست می‌کند.شورای اجتماعی، مسئولیت رسیدگی و توجه به امور اجتماعی،‌ اقتصادی و امور بشردوستانه را به عهده دارد. شورا هر ساله نشست‌هایی برای برنامه‌ریزی و تهیه دستور کار دارد و یک نشست ماهانه در جولای برای بررسی مسائل در دستور کار برگزار می‌کند.

تعداد اعضای این شورا 54 نفر است که از بین پنج منطقه جغرافیایی سازمان ملل برای یک دوره سه ساله از سوی مجمع عمومی انتخاب می‌شوند.دبیرخانه که تحت نظر دبیرکل سازمان ملل فعالیت می‌کند، مسئولیت تهیه اطلاعات و امکانات لازم برای جلسات اعضا را دارد. دبیرکل به اجرای تکالیفی موظف است که مجمع عمومی، ‌شورای امنیت یا دیگر نهادهای سازمان به عهده او گذاشته است.

دیوان بین‌المللی حقوقی، رکن قضایی سازمان است و 15 قاضی دارد که توسط شورای‌امنیت و مجمع ‌عمومی برای مدت 9 سال انتخاب می‌شوند. اساسنامه دیوان جزء لاینفک منشور ملل‌ متحد بوده و مقرش در لاهه هلند است.

مجمع‌عمومی

مجمع عمومی می‌تواند هر مساله یا موضوعی را که در حوزه صلاحیت یا اختیارات ارگان‌های منشور ملل متحد است مورد بحث قرار دهد. مجمع می‌تواند درباره این مسائل به کشورهای عضو یا به شورای امنیت یا هر دو توصیه‌هایی ارائه دهد.

البته مجمع نمی‌تواند درباره دعوا یا قضیه‌ای که مورد بحث شورای امنیت است توصیه داشته باشد، مگر این که شورای امنیت از مجمع درخواست کند.

مجمع عمومی برای مقاصدی چون توسعه همکاری بین‌المللی در زمینه سیاسی و تشویق توسعه و حقوق بین‌المللی و تدوین آن، توسعه همکاری بین‌المللی در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و بهداشتی و کمک به تحقق حقوق‌بشر و آزادی‌های اساسی برای همگان توصیه‌‌هایی می‌کند که الزام‌‌آور نیست​.

ده عضو موقت شورای امنیت، 54 عضو شورای اقتصادی و اجتماعی و اعضای انتخابی شورای قیمومیت و اعضای دیوان بین‌المللی دادگستری از سوی مجمع عمومی انتخاب می‌شوند و نیز توصیه به شورای امنیت و دبیرکل سازمان ملل متحد در مجمع تصویب می‌شود.

کنترل هزینه‌ها و تصمیم‌گیری

امور مالی سازمان ملل متحد توسط مجمع عمومی کنترل می‌شود و مجمع بودجه سازمان را مطالعه و مخارج آن را میان اعضا تقسیم می‌کند. مجمع بودجه‌های موسسات تخصصی سازمان ملل متحد را نیز بررسی می‌کند.اجلاس عادی مجمع عمومی سالی یکبار و در سومین سه‌شنبه ماه سپتامبر تشکیل می‌شود. مجمع می‌تواند به درخواست شورای امنیت اکثریت اعضا یا به درخواست یک عضو که مورد موافقت اکثریت اعضا باشد اجلاس‌های ویژه تشکیل دهد.

مجمع عمومی، رئیس و نواب رئیس خود را در همان اجلاس انتخاب و آیین‌نامه کار خود را تعیین می‌کند. مجمع در هر اجلاس بیشتر موضوعات دستور کار خود را میان هفت کمیته اصلی تقسیم می‌کند.

کمیته‌های اصلی مجمع عمومی

در ابتدای هر مجمع عمومی کمیته ویژه سیاسی (برای بررسی برخی مسائل سیاسی)، کمیته اول ( برای بررسی مسائل سیاسی و امنیتی ازجمله تعدیل تسلیحات)، کمیته دوم (برای بررسی مسائل اقتصادی و مالی)، کمیته سوم (برای بررسی موضوعات اجتماعی ـ انسانی و فرهنگی)، کمیته چهارم (برای بررسی موضوعات مربوط به قیمومیت ازجمله سرزمین‌های غیر خودمختار)، کمیته پنجم (برای بررسی امور اداری و بودجه‌‌ای) و کمیته ششم (برای بررسی امور حقوقی) تشکیل می‌شود.هر کشور عضو می‌تواند در هریک از این کمیته‌های اصلی نمایندگانی داشته باشد.مسئولیت سازمان دادن و تنظیم کار هر اجلاس به عهده کمیته عمومی است که متشکل از رئیس مجمع، 17 نایب رئیس و روسای هفت کمیته اصلی است.

کمیته استوارنامه‌ها متشکل از 9 عضو است که توسط مجمع عمومی به پیشنهاد رئیس مجمع انتخاب می‌شوند​ و درباره استوارنامه‌های نمایندگان به مجمع گزارش می‌دهند.