واقعگرایی در فیلم

یکی از مهم‌ترین جنبش‌های سینمایی تاریخ سینما که می‌توان آن را متاثر از واقعگرایی فیلم‌های روسی تاثیرپذیرفته از مستندهای نخستین دانست، جنبش نئورئالیسم ایتالیاست. به بیان دیگر، این ماجرای تاثیرپذیری فیلم داستانی از فیلم مستند را در سینمای ایتالیا و جنبش نئورئالیسم نیز مشاهده می‌کنیم، اگرچه عمده نظریه‌پردازان و مورخان تاریخ سینما، این تحول رخ داده در سینمای ایتالیا را به عواقب جنگ جهانی مربوط می‌دانند یا به برخی جنبش‌های قبلی نزدیک به نئورئالیسم. اما با کمی تعمق در نگره‌های سینمایی و در نتیجه نگاهی تاریخ‌مدارانه به این موضوع می‌توان ریشه این جنبش را به مدت‌ها پیشتر بازگرداند، یعنی به روسیه و جنبش‌های انقلابی فیلمسازانی همچون ژیگاورتف که درست مثل ایتالیایی‌های پس از جنگ جهانی، سرخورده از تخیل و تصنع بودند و خواستار نگاهی ایدئولوژیک به هنر و یا دست‌کم نگاهی واقعگرایانه که قشر محروم و طبقه کارگر را از یاد نمی‌برد و خود را با داستان‌سرایی‌های شکم سرانه دل خوش نمی‌دارد. شاهد بر این مدعا شباهت‌های سبکی و تکنیکی فراوانی است که میان فیلم‌های این جنبش با فیلم‌های روسی متاثر از فیلم‌های مستند نخستین مشاهده می‌شود. از بازی نابازیگران و استفاده از تصاویر مستند یا مستندگونه گرفته تا نورپردازی‌های طبیعی و داستان‌های واقعی و ساختار گزارشی خبری فیلم‌ها و همچنین نگاه بی‌طرفانه به موضوع اثر.

اما واقعگرایی متاثر از فیلم‌های مستند تنها محدود به سینمای نئورئال ایتالیا نمی‌شود. این تاثیرپذیری، ماجرایی تاریخی است که هر بار به فراخور رویدادی نو و نگرشی تازه، مجدد مورد توجه قرار می‌گیرد و حرکتی پویا و گسترده را در مقوله فیلمسازی برای سینما به ارمغان می‌آورد. چنان که به عنوان نمونه سینمای متفاوت عباس کیارستمی را هم که در حال حاضر به مثابه سبکی خاص و منحصر‌به‌فرد در جهان مورد توجه قرار گرفته می‌توان وامدار همین واقعگرایی ژیگاورتف و اخلاف شایسته او در سینمای روسیه و سپس فرانسه (سینماوریته) و آمریکا (سینمای مستقل) و ایتالیا (نئورئالیسم) دانست. همچنین است موفقیت فیلم‌های داستانی اصغر فرهادی و به طور کلی جنبش واقعگرای چند سال اخیر سینمای جهان که حتی هالیوود را هم تحت تاثیر قرار داده و سیاست‌های هدایتی و حمایتی متفاوتی را برای ارزش‌گذاری فیلم‌ها و برگزیدن آثار نمونه در آمریکا ـ که به فیلمسازی تجاری و عامه‌پسند شهرت دارد ـ پایه‌گذاری کرده است.

حکایت تاثیر ژرف فیلمسازی مستند بر کلیت سینمای امروز جهان بر کسی پوشیده نیست. زمانی قهرمان‌پروری و خیالپردازی باورناپذیر، جزء لاینفک سینمای داستانی به شمار می‌رفت و واقعگرایان فقط می‌توانستند به فیلمسازی مستند دل‌خوش داشته باشند، اما امروزه سینمای داستانی با اقتدا به رهیافت‌های مستندسازان شهیر سینمای روسیه، رویه‌ای دیگر را در پیش گرفته که بخوبی نمایانگر نامیرایی فیلم مستند و ارزش و اهمیت انکارناپذیر آن در میان دیگر انواع فیلمسازی است.