ظهور و افول یک دیکتاتور

آثاری چون پدرخوانده، کاخ تنهایی، مظفرنامه، کودتا و ابراهیم خلیل‌الله را پیشتر از این کارگردان دیده‌اید. سریال عمارت فرنگی در حوزه سریال‌های تاریخی و با موضوع تاریخ معاصر به وقایع سیاسی حوالی سال‌های 1299 تا 1320 می‌پرداخت. این سال‌ها به لحاظ سیاسی مهم است و به همین لحاظ بیشتر فیلم‌ها و سریال‌های تاریخی سعی می‌کنند هر چند کوتاه به این دوران نقبی بزنند. در این میان سریال عمارت فرنگی به طور کلی به این دوران پرداخته و سعی کرده زوایای پنهان آن را روشن کند. این‌که چقدر ورزی در بازنمایی و شفاف‌سازی این دوران موفق بوده بحث دیگری است، اما او تلاش کرده تاویل خود را به عنوان یک پژوهشگر تاریخی و نه صرفا روایتگر و کارگردان به تصویر بکشد. در سریال البته قصه از نگاه محمدعلی فروغی روایت می‌شود؛ شخصیتی که در مقام یک روشنفکر نقشی موثر و حیاتی در دوام حکومت پهلوی داشته است.

این سریال روایتی مستند از چگونگی شکل‌گیری حکومت رضاخان و وقایع مهم مربوط به آن دوران ارائه می‌کند. از این رهگذر با بخش‌هایی از تاریخ معاصر کشورمان آشنا می‌شویم که مثل بیشتر مجموعه‌های تاریخی ورزی دست پنهان و آشکار انگلیس را می‌توان در آن شاهد بود یا حدس زد. در واقع ورزی بیش از آن‌ که به قصه‌گویی تاریخی بپردازد به تحلیل و تفسیر سیاسی از یک دوره تاریخی و حوادث مربوط به آن می‌پردازد. رویکرد اصلی در سریال عمارت فرنگی بازنمایی موقعیت رضاخان و چگونگی شکل‌گیری و به قدرت رسیدن وی و البته شیوه حکومت کردن اوست؛ بویژه تاکید بر نقش موثری که نیروی‌های بیگانه بخصوص انگلیسی‌ها دراداره کشور داشته‌اند. به عبارت دیگر ورزی با محور قرار دادن رضاشاه، داستان کسانی را روایت می‌کند که از وی به عنوان یک مهره استفاده می‌کردند، اما در اصل حکومت به دست آنها اداره می‌شد. این تصویر در یک حلقه تودرتو و پیچیده‌ای دست‌های پنهان و سلطه بیگانه بر سرنوشت سیاسی این مملکت را روایت می‌کند. ورزی این رویکرد را در سریال‌های دیگرش که به تاریخ معاصر اختصاص دارد نیز برجسته کرده است. از عنوان مجموعه نیز می‌توان جهان‌بینی و زاویه دید کارگردان به این دوره تاریخی را تشخیص داد.

در رهگذر این مرور تاریخی مسائلی همچون کشف حجاب و واقعه مشهد و برخوردهای بشدت غیراخلاقی و توطئه‌گرایانه سرپاس مختاری، رئیس شهربانی و خرده واقعیت‌های دیگر نیز به تصویر کشیده می‌شود تا کارگردان از کنار هم چیدن این موقعیت‌ها که فارغ از حقیقت تاریخی واجد ساختاری دراماتیک هستند به تصویری شفاف از آن دوره تاریخی برسد. هرچند گاهی شخصیت‌پردازی‌های ضعیف، این بازنمایی تاریخی را از حیث دراماتیک دچار نقصان کرده و لایه‌های سطحی‌تری از آن را برجسته می‌کند.

آنچه در عمارت فرنگی از حیث فرم و صورت بیرونی اهمیت دارد دقت و تلاش در شبیه‌سازی شخصیت‌های سیاسی است. این مقوله به این دلیل اهمیت دارد که بسیاری از مردم با این شخصیت‌ها آشنا هستند و تصویر ذهنی و خیالی از آنها ندارند. این شبیه‌سازی از حیث روانشناختی مخاطب اهمیت دارد و به عنوان یک عنصر موثر در جذب مخاطب قابل تحلیل است. هرچند سریال شخصیت محور نبوده و بیشتر به ترسیم موقعیت‌های کلی آن دوران می‌پردازد. در این سریال 15 قسمتی که علی لدنی آن را تهیه کرده، احمد نجفی در نقش رضاشاه، سعید نیکپور در نقش محمدعلی فروغی، محمد مطیع در نقش اردشیر ریپورتر، حسین محجوب در نقش شهید مدرس، چنگیز وثوقی در نقش تیمورتاش، میرطاهر مظلومی در نقش احمد شاه و محمد صادقی در نقش کوچک جنگلی ایفای نقش می‌کنند.

شاید یکی از امتیازات سریال‌های ورزی در دقت و وسواسی است که هم در انتخاب بازیگر مناسب شخصیت تاریخی دارد و هم توجه به نزدیکی و شباهت در چهره‌پردازی این پرسوناژها. مثلا انتخاب میرطاهر مظلومی ‌در نقش احمد شاه نمونه‌ای از این مصداق است. هرچند انتخاب احمد نجفی و جنس بازی او گزینه مناسبی برای شخصیت رضاخان نبود. محمد مطیع که مخاطبان سریال‌های قدیمی تلویزیون، او را با سریال سلطان و شبان و نقش وزیر اعظم به خاطر دارند، در عمارت فرنگی با نقش اردشیر ریپورتر بازی قابل قبولی ارائه کرده است. عمارت فرنگی از لوکیشن‌های متعددی هم بهره برده است که واقعی بودن آنها با موقعیت‌های مکانی درام در مستند بودن سریال نقش مهمی ‌دارد. لوکیشن‌های اصلی این سریال، کاخ سعدآباد، مجلس بهارستان و کاخ گلستان است و لوکیشن‌های بازار قدیم تهران، حمام، سقاخانه، خانه شهید مدرس و... در شهرک غزالی بازسازی شده، همچنین بخش‌هایی از این سریال نیز در استان گیلان و شهر لوزان سوئیس تصویربرداری شده است.

به این موارد باید بهره‌گیری از هنر دوبله را نیز اضافه کرد. ورزی از دوبلورهای زیادی برای نقش‌های مختلف استفاده کرده است، از جمله منوچهر زنده‌دل در نقش داماد فروغی که برای اولین بار چهره این دوبلور را به مردم نشان می‌دهد. میرطاهر مظلومی‌که خود یک دوبلور حرفه‌ای است صدای احمدشاه را دوبله کرده است. از دوبلورهای معروف دیگر دراین فیلم می‌توان ناصر ممدوح، اسفندیار مهرتاش، بهمن‌هاشمی، افشین زی‌نوری و سعید شیخ‌زاده را نام برد.

عمارت فرنگی تلاش کرده قصه ظهور و افول یک دیکتاتور را به تصویر بکشد و در این روایت برنقش و تاثیر دخالت و سلطه بیگانگان تاکید ویژه‌ای می‌کند. عنوان سریال هم مبین همین رویکرد و زاویه دید کارگردان در تفسیر موقعیتی است که ترسیم و روایت می‌کند.