سالمندان و اوقات فراغت

شاید در نگاه اول مهم به نظر نرسد، اما اوقات فراغت چیزی است که گاهی سراسر زندگی سالمند را فراگرفته و این همه فراغت بدون موضوعی که خود را با آن مشغول کنند، نتیجه‌ای جز افسردگی ندارد.

فاطمه شعاعی که در پژوهش خود به موضوع فرهنگ ایرانی و سالمندان پرداخته است،‌ می‌گوید: سالمندانی که تنها زندگی می‌کنند، اغلب بخش اعظم وقت خود را به فکر کردن در باره فرزندان دور از خود یا با حسرت خوردن برای همسر مرحوم خود و مسائلی از این دست می‌گذرانند. این‌گونه انزوا ممکن است براحتی به افسردگی منجر شود.

این کارشناس دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی با اشاره به مطالعاتی که انجام داده است، می‌افزاید: در کشورهای مختلف جهان با توجه به فرهنگ هر سرزمین برای اوقات فراغت سالمندان راه‌های متفاوتی اندیشیده‌اند.

استرالیا در کلیسا‌هایش محل ویژه‌ای برای کمک به افراد نیازمند در نظر گرفته است و گردانندگان آن را افراد مسن تشکیل می‌دهند. مردم وسایلی را که نیاز ندارند به کلیسا می‌بخشند و کلیسا آن‌را در اختیار نیازمندان قرار می‌دهد.

در پاکستان تقریبا در تمام مساجد و طی سال کلاس‌های متعدد آموزش قرآن در سطوح مختلف توسط سالمندان دارای شرایط تدریس دایر است. رسم بر این است که شاگردان در پایان هر دوره، هدایایی را برای استادان خود در نظر می‌گیرند.

گفتنی است، این شیوه سال‌ها پیش در سیستم اداره مکتب‌خانه‌ها در ایران نیز وجود داشت. اما امروز به صورت گسترده و ویژه از توانایی‌های سالمندان در این زمینه بهره گرفته نمی‌شود و انتخاب معلمان علوم قرآنی در مساجد و موقوفه‌های مذهبی ضوابط خاص خود را دارد.

در بیشتر کشورهای اروپایی خانه‌های سالمندان اغلب از کمک‌های کاری، تخصصی‌ و مشورتی دیگر سالمندانی که حاضرند داوطلبانه به این مراکز کمک کنند، بهره می‌برند.

در بیشتر کشورهای آمریکای لاتین، کارهای سبک و سنتی کشاورزی از قبیل خشک کردن برخی میوه‌ها و سبزی‌ها، بسته‌بندی آنها و نیز ساخت بسیاری از صنایع‌دستی روستایی و بیشتر توسط افراد سالمند صورت می‌گیرد.

به اعتقاد فاطمه شعاعی، در کشور خودمان نیز باید سنت‌های خوب گذشته را احیا کنیم و از تجربیات دیگر کشورها نیز بهره بگیریم.

وی می‌افزاید: برای پرکردن اوقات فراغت طولانی سالمندان انتشار نشریاتی به زبان ساده و حروف درشت‌تر مخصوص سالمندان هنوز هم در ایران محقق نشده است. چنین نشریاتی می‌توانند برای قشر سالمند حاوی اطلاعات و علوم مورد نیازشان باشند. دولت با انتشار چنین نشریاتی می‌تواند با آگاهی بخشی به سالمندان، جلوی هزینه‌های درمانی گزافی را که برای بیماری‌های قابل پیشگیری صرف می‌شود، بگیرد. بسیاری از این بیماری‌ها با اندکی ورزش روزانه یا مراقبت از تغذیه سالم احتمال وقوع کمتری می‌یابند.

گسترش مکان‌های خاص سالمندان برای خواندن کتاب، گوش کردن به موسیقی، نقاشی، سرامیک‌سازی، امکانات ورزشی، ماهیگیری، باغبانی و... ایجاد تورهای زیارتی و سیاحتی ارزان‌قیمت در سراسر کشور برای سالمندان می‌تواند در پر کردن اوقات فراغت آنها نقش بسزایی داشته باشد.

وی اشاره می‌کند: فراهم کردن امکانات ارتباط جمعی می‌تواند جلوی حس تنهایی سالمندان را بگیرد. بهره‌مندی هر سالمند از رادیو، تلویزیون، تلفن و آموزش رایانه و اینترنت می‌تواند گستره وسیعی از امکان ارتباط و بهره‌مندی را برای سالمند فراهم کند.

ضمن تلاش در تغییر نگرش جامعه به صورت گسترده نسبت به سالمندی، باید باشگاه‌های مخصوصی نیز برای سالمندان، مراکز خیریه‌ و شبکه‌های اجتماعی که این عزیزان در آن فعال باشند برای آنها فراهم کرد. با توجه به این‌که سالمندان از جمله کسانی هستند که حضور بیشتری در مساجد دارند، بخشی از این فعالیت‌ها می‌تواند در مساجد متمرکز باشد چنان که هم اکنون نیز بسیاری از سالمندان در مساجد، کانون‌های خیریه را مدیریت می‌کنند.

ایجاد باشگاه‌های دوست‌یابی و کسب مهارت‌های جدید می‌تواند جلوی افسردگی سال‌های پیری را بگیرد و جمعیت سالمند را که در کشور رو به گسترش است به جامعه فرا خواند.

تشکیل انجمن‌های حمایت از سالمندان توسط خود آنان و نمایندگانی از سازمان‌های متولی امور سالمندان و ایجاد قوانین و مقرراتی برای حفظ حقوق سالمندان در خانواده و جامعه و ایجاد نظام تامین اجتماعی مخصوص دوران سالمندی، می‌تواند سالمندی مطمئن‌تری را پیش روی ما قرار دهد.

وی پیشنهاد می‌کند: نظام روان‌شناسی و پزشکی کشور باید در ایجاد زمینه پرورش متخصصان مشاوره، روان‌شناسی و طب سالمندی تلاش بیشتری از خود نشان دهند و شهرداری‌ها باید نسبت به مناسب‌سازی پارک‌ها، خیابان‌ها، پل‌های عابر و فضاهای شهری برای سالمندان جدیت به خرج دهند.

همچنین خانواده‌های نگهدار سالمند، باید مورد حمایت نقدی و تخصصی قرار گیرند و سیستمی گسترده برای جلب کمک‌های خیریه در تمامی این زمینه‌ها فعال شود.

ماندانا ملاعلی