نقشهای ماندگار
شخصیتهای فیلمهای خوب، همچون انسانهای واقعی زندهاند و اگر در فیلمنامه به اقتضای داستان، زندگیشان خاتمه یابد، در دنیای اذهان، نامیرا و ابدیاند. نقشهای ماندگاری که به «تاریخ» میپیوندند.
«عباس» در «اجارهنشینها»1
بزرگ خانواده و همینطور بزرگ ساختمان است. فقط نام او را با پسوند «آقا» صدا میکنند. با بقیه اجارهنشینهای ساختمان تفاوت اساسی دارد. این فرق را از اتومبیل بنزی که سوارش میشود میتوانیم بفهمیم. همینطور از تر و تمیزی آپارتمانی که در آن سکونت دارد که برخلاف آپارتمانهای طبقات بالا هیچ اثری از نم و ترک و خرابی در آن دیده نمیشود. اما مهمترین فرق عباسآقا سوپر گوشت از بقیه همسایهها این است که نشستهاند زیر پایش تا به عنوان وکیل ورثه ساختمان مال مردم را غلفتی بالا بکشد. او ولی با اینکه ساده است و قصدش هم عملی کردن نقشههای «غلام» است اما ته دل سالمتر از آن است که بتواند اهالی ساختمان را بپیچاند و فریبشان بدهد.
عباس در عین حال که جدیترین و حتی عصبیترین فرد در میان اجارهنشینهای ساختمان به نظر میرسد، در واقع کمیکترین آنهاست! او با همه رذایل اخلاقیاش به شدت سمپاتیک و جذاب است. عصبانی میشود ولی بامزه است، بددهنی میکند ولی بامزه است، داد و فریاد راه میاندازد و با این و آن دست به یقه میشود ولی بامزه است. دندانقروچه و نیشخند تمسخرآمیزش هم بامزه است. اصلا هرچه بیشتر از این رفتارها که جلوههای ثابت شخصیتش است انجام میدهد نزد بیننده دوستداشتنیتر میشود! از همه بامزهتر وقتی است که از ترس شکایت مشمهدی و به خطر افتادن منافعش 180 درجه تغییر میکند و مهربان میشود و به نوبت با این و آن آشتی میکند.
عباس طینت پاکی دارد. شاید به ظاهر همان هدفی را دنبال میکند که باقری و غلام در سر دارند اما او ذاتا از جنس این دو نیست. از این گذشته اطرافیانش آنقدر خوب و بامرام هستند که نگذارند عباس خودش نباشد و تسلیم وسوسههای غلام بشود. همین سفارش مادرش که میگوید: «مادر، کج نرو، خطا نکن، چشمت به مال اینها نباشه، آه این بیچارهها پاپیچت میشهها» همین برای تضمین خطا نکردن عباس کافی است. این اما البته به این معنا نیست که عباس باز هم خام غلام نشود و به خیال اینکه همسایهها قصد پیچاندن او را دارند، موقتا اجراکننده نقش تازه غلام نشود. گفتیم که عباس بامزه است! مهم این است که همه خلافهایش موقتی است و آخرش از خر شیطان پایین میآید و خوب میشود.
عباس از آن شخصیتهای خاکستری مهم ولی به ظاهر بیاهمیتی است که اگرچه نه میشود به او قهرمان گفت و نه ضد قهرمان، اما هیچ وقت از خاطر پاک نمیشود و از خیلی اسطورههای فضیلت و رذیلت و قهرمانهای آنچنانی فیلمهای سینمایی در اذهان بینندگان ماندگارتر است. دلیل این امر شاید بیش از ویژگیهای شخصیتی «عباس سوپرگوشت» برگردد به ویژگیهای شخصیتی بازیگر توانای این نقش یعنی «استاد عزتالله انتظامی.»
پانوشت
1- محصول 1365 ایران، کارگردان: داریوش مهرجویی، بازیگران: عزتالله انتظامی، اکبر عبدی
گفت و گو
