توقف ‌در تغییر

بایدن که خطاب به حاضران در یکی از نشست‌های کنفرانس مونیخ در حال ایراد نطق بود، گفت: زمان آن رسیده که دکمه آغاز دوباره را در روابط‌مان با روسیه فشار دهیم و حوزه‌های متعددی که می‌توانیم در آنها با روس‌ها همکاری کنیم را مورد بررسی قرار دهیم. او بی‌آن ‌که به اختلافات اخیر مسکو و واشنگتن بر سر استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا اشاره کند، افزود: همیشه زمینه‌ای برای همکاری وجود دارد.

سرگئی ایوانف، معاون نخست‌وزیر روسیه که در راس هیات روسیه به مونیخ سفر کرده است اظهارات بایدن را «خیلی مثبت» ارزیابی‌ کرد. این اولین مناسبت بین‌المللی بود که دولت جدید ایالات‌متحده در آن حضور به هم رسانده بود و بایدن در جریان آن سعی کرد مواضع دولت جدید در حوزه‌هایی چون تعامل با دنیا را تبیین کند.

این کنفرانس به فاصله اندکی پس از آن که دولت قرقیزستان اعلام کرد تصمیم به تعطیلی پایگاه هوایی ارتش آمریکا در این کشور گرفته است که برای پشتیبانی از جنگ در افغانستان ‌به عنوان یکی از اولویت‌های باراک اوباما، رئیس‌جمهور آمریکا در جنگ با تروریسم اهمیتی حیاتی دارد، برگزار شد. قربان‌بیک باقی‌اف، رئیس‌جمهور قرقیزستان این خبر را در مسکو اعلام کرد که این مساله از سوی مقامات واشنگتن به منزله احیای سلطه و نفوذ مسکو بر قرقیز‌ها در قالب تلاش‌های کرملین برای احیای جایگاه گذشته‌اش در جمهوری‌های سابق اتحاد جماهیر شوروی تفسیر شد.

بسیاری از کارشناسان سیاسی در غرب انتظار داشتند بایدن از بازنگری در طرح استقرار سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا با هدف کاستن از تنش‌های جاری بین مسکو و واشنگتن سخن بگوید اما او تا آن حد پیش نرفت و چه در نطق روز شنبه و چه در مصاحبه‌های بعدی راه را برای ایجاد اصلاحاتی در برنامه تدوین شده در دوران زمامداری بوش بازگذاشت.

دولت اوباما احتمالا در برابر هرگونه تغییر کلی در برنامه دفاع موشکی بویژه با توجه به تصمیم اخیر دولت قرقیزستان برای تعطیلی پایگاه هوایی ماناس در حومه بیشکک، پایتخت این کشور مقاومت خواهد کرد چرا که گمان دارد چنین رویکردی ضعف کاخ‌سفید تلقی خواهد شد. دقیقا به همین دلیل بود که بایدن در سخنانی دوپهلو ضمن تاکید بر عزم آمریکا برای اجرای طرح دفاع موشکی راه را برای مصالحه با روس‌ها، گسترش روابط دوجانبه و عبور از اختلافات سال‌های ریاست‌جمهوری بوش بازگذاشت.

برنامه مورد نظر دولت بوش متضمن استقرار موشک‌های رهگیر در لهستان ‌و راه‌اندازی یک پایگاه راداری در جمهوری چک بود. روس‌ها به استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در چنین فاصله نزدیکی از مرز‌هایشان اعتراض کرده و این تصمیم را گواهی بر تلاش آمریکایی‌ها برای استفاده از سامانه دفاع موشکی برای مهار توان هسته‌ای خود دانستند.

بایدن در نطق خود هیچ اشاره‌ای به این تصمیم دولت بوش نکرد. او در مصاحبه‌ای که روز یکشنبه با اصحاب رسانه‌ها داشت هم حاضر نشد به تغییرات احتمال در برنامه سپر موشکی اشاره کند.

یکی از مقامات ارشد دولت اوباما هفته گذشته به شرط عدم اقشای هویت خود به خبرگزاری رویترز گفته بود کاخ‌سفید هنوز در مورد توقف کامل طرح استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا یا مستقر کردن این اجزا در کشورهای دیگری در مرکز اروپا مردد است و تاکنون تصمیمی در این زمینه اتخاد نشده است.

خرسندی روس‌ها

واکنش مسکو به اظهارات بایدن بلافاصله و توام با رضایت بود. کنستانتین کوماچف، رئیس کمیته روابط خارجی دوما (مجلس سفلای پارلمان روسیه)‌ در اظهاراتی از مواضع بایدن که گفته بود باید به سخنان دیگران گوش فرا دهیم، استقبال کرد. او این گفته‌ها را در مغایرت با دیدگاههای بوش دانست که همه مسائل را یکجانبه حل و فصل می‌کرد و اعتقاد داشت این دولت آمریکاست که باید در مورد همه چیز تصمیم بگیرد و سایرین باید فقط از تصمیم‌های کاخ‌سفید متابعت کنند.

به اعتقاد کوماچف و بسیاری دیگر از ناظران سیاسی این موضع کاخ‌سفید آغاز دیالوگ بین مسکو و واشنگتن را تسهیل کرده و دستیابی به اتفاق‌نظر بر سر طیف وسیعی از موضوعات از جمله سپر موشکی را ممکن می‌سازد.

با این حال ممکن است نرمش و ملایمت نوظهور واشنگتن بخشی از شطرنج سیاست باشد که آمریکا‌ییها در قالب آن خود را برای آغاز دور جدید برای تعامل با مسکو با هدف پیاده‌سازی طرح‌های احتمالی خود در خاورمیانه آماده می‌کنند.

رهبران روسیه طی هفته‌های اخیر پیام‌های متناقضی برای کاخ‌سفید ارسال کرده‌‌اند. آنان در ابتدا از روی کارآمدن اوباما استقبال کردند اما در ادامه یادآور شدند اگر ایالات‌متحده خواستار جلب‌نظر مسکو است باید اقداماتی عملی از جمله توقف طرح‌های موجود برای گسترش ناتو به شرق و چشم‌پوشی از برنامه استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا انجام دهد.

منازعه قدیمی، حرف‌های تازه

روابط کرملین و کاخ سفید طی سال‌های اخیر و پس از آن که کرملین در صدد احیای بخشی از قدرت و نفوذ خود در دوره‌ اتحاد جماهیر شوروی برآمد‌ رو به سردی گرائید.

سطح روابط دو طرف پس از منازعه نظامی کوتاه قفقاز در ماه اوت سال گذشته میلادی که پس از تهاجم نظامی گرجستان به اوستیای‌جنوبی درگرفت، به شدت کاهش یافت؛ به خصوص که دیمیتری مدودف، رئیس‌جمهور روسیه پس از این بحران با به رسمیت شناخت استقلال آبخازیا و اوستیای‌جنوبی ، 2جمهوری جدایی‌طلب گرجستان بر مناقشه دو طرف دامن زد.

بایدن در سخنان خود ایده حوزه نفوذ مسکو را رد کرد و تصریح کرد اوباما به تلاش‌های دولت پیشین آمریکا برای واداشتن ناتو به قبول عضویت کشورهای همگرا با غرب در این پیمان ادامه خواهد داد. این اظهارات نشان می‌دهد مواضع دولت اوباما در حالت کلی تفاوت چندانی با رویکردهای دولت بوش ندارد و تنها لحن سخن گفتن کاخ‌سفید اوباما تغییر کرده است.

نطق بایدن یک روز پس از اظهارات ایوانف ایراد شد که گفته بود روسیه در صورت تجدید‌نظر در طرح‌هایش برای استقرار اجزای سامانه موشکی در شرق اروپا تصمیم خود برای انتقال موشک‌های اسکندر در کالنینگراد را مورد بازنگری قرار می‌دهد.

با این حال فرصت آشتی مسکو و واشنگتن در کنفرانس امنیتی مونیخ پس از اعلام تعطیلی پایگاه آمریکایی ماناس در قزاقستان از دست رفت. در شرایطی که دولت اوباما قصد دارد طی دو سال آینده 30 هزار نیروی تازه نفس به افغانستان اعزام کند و با توجه به شکننده‌ و ناامن بودن مسیر پشتیبانی زمینی از نیروهای آمریکایی مستقر در افغانستان که از قلمرو پاکستان می‌گذرد جبران خسارت ناشی از توقف فعالیت این پایگاه برای واشنگتن کار چندان آسانی نخواهد بود.

نطق بایدن در کنفرانس امنیت مونیخ نقطه عطف این کنفرانس بود. حاضران ‌در این نشست انتظار شنیدن حرف‌های بایدن را می‌کشیدند تا از نگاه دولت جدید آمریکا نسبت به جهان اطلاع یابند. دو سال قبل در همین کنفرانس بود که وقتی ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور وقت روسیه در انتقاد تندی به استفاده آمریکا از قوه قهریه علیه عراق حمله کرد ، تنش‌ها بین مسکو و واشنگتن وارد مرحله جدیدی شد.

رضا سادات