هورالعظیم، نیازمند حمایت‌

تالاب هورالعظیم که یکی از زیستگاه‌های حساس و منحصر‌به‌فرد کشور بوده و تنها باقیمانده تالاب‌های عظیم بین‌النهرین است.

این تالاب که در غرب استان خوزستان واقع است به لحاظ تنوع‌زیستی غنی است و عمده منابع آبی تالاب از طریق رودخانه‌های کرخه، نیسان، سابله و نهرهای انشعابی تامین می‌شود.

 پیشینه تاریخی این تالاب نیز بسیار مورد توجه جهان است،  بررسی‌ها نشان داده است که ادامه این تالاب‌ها که یک‌سوم در ایران و دو سوم آن در عراق واقع شده تنها بازمانده تالاب‌های بین‌النهرین است که زمانی مساحتشان به 2 میلیون هکتار می‌رسید و تقریبا یک‌سوم مساحت عراق را اشغال می‌کرد به طوری که بالاتر از بغداد شروع شده و تا شط‌العرب ادامه می‌یافت.

تالاب‌های بین‌النهرین در 3 دهه اخیر به دلیل اعمال برخی سیاست‌های غلط نابود شده است. این منطقه محل زندگی مردمانی به نام عرب‌های مدن بود که به دلیل زندگی منحصر به‌فرد آنها  یونسکو نوع زندگی این مردم را در کنار تالاب‌های هورالعظیم به صورت ویژه‌ای ثبت کرده است که به نام زندگی مردم روی آب شهرت داشت که امروزه به دلیل نابودی این تالاب‌ها زندگی این مردم نیز بسیار کمرنگ شده است.

مردم این مناطق در گذشته خانه‌هایشان را از حصیر و بر روی نیزارها می‌ساختند که این امر از نظر حفاظتی به آنها امکان ویژه‌ای را می‌داد  چرا که دسترسی به آنها بسیار سخت بود. مسوولان عراق احیای این تالاب‌ها را  از طریق کرخه امکان‌پذیر می‌دانند و در این رابطه مذاکراتی با ایران انجام داده‌اند.

این تالاب یکی از زیستگاه‌های حساس و مهم پرندگان مهاجر آبزی و پرندگان بومی منطقه است که حواصیل، غاز پیشانی سفید، شغال، روباه، گربه جنگلی، سمور آبی، گراز، شیربد و انواع کپور از جمله حیات‌وحش این تالاب است.

مساحت تالاب‌های بین النهرین‌

براساس گزارش برنامه محیط‌زیست سازمان ملل (UNEP) تحقیقات صورت گرفته در سال‌های 1976 تا 2000 درمورد وضعیت تالاب‌های عراق که تالاب هورالعظیم نیز ادامه بخشی از این تالاب‌ها است،  آمده؛ تالاب‌های مرکزی عراق که مساحتی معادل 310 هزار هکتار را داشته است به 9 هزار و 800‌‌هکتار کاهش پیدا کرده یعنی 97درصد تالاب‌های مرکزی عراق از بین رفته است.

همچنین آمار نشان می‌دهد،‌ تالاب‌های الحمار با مساحتی معادل 228 هزار هکتار  به 17 هزار و 300‌هکتار کاهش پیدا کرده  یعنی 94 درصد تالاب‌های این بخش نیز از بین رفته است.

در بخش تالاب هورالعظیم در ایران که این مساحت شامل 64 هزار و 100 هکتار بوده است،  هم اکنون 29 هزار هکتار باقی مانده که یعنی معادل 54‌درصد مساحت این تالاب از بین رفته است.

مساحت این تالاب در  کل بخش ایران و عراق مجموعا 307 هزار هکتار بوده که این مساحت در کل به 102 هزار هکتار کاهش یافته  یعنی67 درصد آن از بین رفته است.

کارشناسان معتقدند، بروز خشکسالی‌ها، محدود شدن منابع آب بالا دست و استفاده از آب برای مصارف کشاورزی بی‌ارتباط با این موضوع نیست و شاید در این مورد اصل مدیریت آب و تعادل اکوسیستم فراموش شده است.

کارگروه مدیریت زیست بوم‌های حساس‌

مدیریت اکوسیستم‌ها و زیست بوم‌های حساس که در برنامه چهارم توسعه کشور مورد توجه واقع‌شده یکی از رویکردهای خاص به مباحث محیط‌زیست است که در صورت اجرا نشدن، ناکارآمد باقی خواهد ماند.

مهندس مسعود باقرزاده کریمی کارشناس مسوول تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست در این رابطه، گفت: این امر که در بند الف ماده 67 قانون برنامه چهارم توسعه کشور پیش‌بینی شده، به منظور حفاظت از زیست بوم‌های حساس کشور بوده که آیین‌نامه اجرایی آن نیز تصویب و ابلاغ شده است.

وی افزود: ‌براین اساس باید کارگروهی با مسوولیت سازمان حفاظت محیط‌زیست تشکیل می‌شد تا تمام زیست بوم‌های حساس برنامه ویژه‌ای داشته باشند که متاسفانه هنوز این کارگروه تشکیل نشده است.

وی با اشاره به این‌که این کارگروه باید از سال گذشته و یا اوایل امسال تشکیل می‌شد ادامه داد: پیگیری وضعیت تالاب‌هایی مانند هورالعظیم، ‌هامون و ارومیه در این کارگروه ممکن می‌شد و با حضور نمایندگان سازمان‌ها و مراکز ذیربط مشکلات قابل پیگیری بود و زودتر به نتیجه می‌رسید.

این کارشناس گفت: وزیران عضو کمیسیون امور زیربنایی، صنعت و محیط‌زیست بنا به پیشنهاد سازمان حفاظت محیط‌زیست و به استناد بند الف ماده 67 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب سال 1383 آیین‌نامه اجرایی این بند را تصویب و در تاریخ 19 فروردین 1387 ابلاغ کرد.

باقرزاده‌کریمی با اشاره به مواد این قانون، افزود:‌ در ماده یک این آیین‌نامه اجرایی با اشاره به مدیریت زیست بوم‌ها آمده است که مدیریت زیست بوم‌ها فرایندی جامع نگر، هدایت کننده و نظارتی است که در چارچوب قوانین و مقررات در جهت پایداری زیست‌بومی و تضمین ملاحظات محیط‌زیستی در طرح‌های توسعه‌ای و مدیریتی زیست بوم‌های حساس با توجه به ظرفیت‌های قابل تحمل محیط و مشارکت تمامی دست اندرکاران اعمال می‌شود.

وی همچنین با اشاره به تعریف زیست بوم‌های حساس، ادامه داد: ‌براساس  تعریف در این آیین‌نامه،‌ زیست بوم‌های حساس اکوسیستم‌هایی بااهمیت و محدوده‌های ارزشمندی هستند که از منابع و ویژگی‌های محیط‌زیستی مناسبی برخوردار هستند و فرآیندهای بوم شناختی آنها شکننده است و یا در معرض تهدید و یا خطر قرار گرفته‌اند.

 این کارشناس گفت:‌ بر این اساس در این ماده قانونی اهداف مدیریت زیست‌بوم‌ها حفاظت از عملکرد‌های حیاتی و تنوع زیستی زیست بوم از جمله احیا و بازسازی زیستگاه‌های تخریب شده و جلوگیری و کاهش آلودگی و همچنین تامین حقابه طبیعی برای زیست بوم‌های حساس آبی بویژه دریاچه ارومیه است، همچنین بهره‌برداری صحیح و پایدار از منابع محیطی و بوم شناختی، زیست بوم شناختی بر پایه تحقیقات علمی و دقیق و ارتقای مدیریت بین بخشی از جمله مشارکت عمومی، آگاه‌سازی، آموزش دست‌اندرکاران، اصلاح و بهبود قوانین و مقررات و توسعه سیستم نظارتی و مراقبتی از دیگر اهداف مدیریت زیست بوم‌ها در این آیین‌نامه است.

باقرزاده‌کریمی در ارتباط با ماده 6 این آیین‌نامه برای برنامه مدیریت زیست بوم‌های حساس، گفت: برنامه مدیریت زیست بوم‌های حساس باید توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست تهیه و برای تایید به کارگروه هماهنگی ارائه  شود، مسوولیت نظارت بر حسن اجرای این برنامه نیز  پس از تایید بر عهده سازمان حفاظت محیط‌زیست خواهد بود.

بر اساس این آیین‌نامه کارگروه هماهنگی مدیریت زیست بوم‌های حساس باید با ترکیب معاون سازمان حفاظت محیط‌زیست به عنوان رئیس کارگروه، نماینده وزارت جهاد کشاورزی، نماینده وزارت نیرو، نماینده معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور، نماینده وزارت کشور، نماینده وزارت راه و ترابری و 2 نفر از متخصصان با معرفی سازمان حفاظت محیط‌زیست و تایید سایر اعضای کارگروه  تشکیل شود.

بر اساس ماده 9 این آیین‌نامه سازمان حفاظت محیط‌زیست موظف است گزارش سالانه فعالیت‌ها و اقدامات کارگروه هماهنگی را در پایان خرداد ماه هر سال به کمیسیون زیر بنایی، صنعت و محیط‌زیست هیات وزیران ارائه کند.

تعیین ضوابط و معیارهای مدیریت زیست بوم‌های حساس و پیشنهاد آن به کمیسیون امور زیربنایی، صنعت و محیط‌زیست هیات دولت جهت مراحل تصویب، دعوت از نمایندگان استانداری‌های مرتبط با زیست بوم‌های حساس و دعوت از دستگاه‌های دولتی و دیگر شوراها و سازمان‌های غیردولتی مرتبط حسب مورد از وظایف کارگروه هماهنگی مدیریت زیست بوم‌ها است.

میدان نفتی آزادگان

در پی مصوبه وزرای عضو کمیسیون اقتصاد دولت مبنی بر واگذاری بیش از 7 هزار هکتار از اراضی تالاب هورالعظیم به وزارت نفت برای اکتشافات نفتی؛ مسوولان سازمان حفاظت محیط‌زیست و برخی مقامات استانی نسبت به این مصوبه اعتراض کرده و این موضوع در حال پیگیری است.

بر اساس مصوبه اخیر وزیران عضو کمیسیون اقتصاد که به وزارتخانه‌های نفت و جهادکشاورزی ابلاغ و رونوشت آن برای سازمان حفاظت محیط‌زیست ارسال شده است، میزان بیش از 7 هزار هکتار از اراضی ملی واقع در دشت آزادگان - استان خوزستان جهت عملیات حفاری با رعایت قوانین زیست‌محیطی به مدت 5 سال در اختیار وزارت نفت قرار می‌گیرد که پس از قطعیت استخراج نفت، بهره‌برداری از محل هر یک از چا‌ه‌های استخراج نفت با شعاع 250 متر از نقطه استخراج به مدت 30 سال به وزارت نفت واگذار می‌شود.

در پی این مصوبه رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در نامه‌ای به معاون اول رئیس‌جمهور با اشاره به تداخل مناطق واگذارشده با تالاب هورالعظیم و عدم پیش‌بینی اثرات سوء فعالیت‌ها بر اکوسیستم منطقه و نیز هماهنگی و استعلام مراجع ذیربط با این سازمان و نظر به این‌که تمامی موارد مشابه از طریق کمیسیون مستندسازی و با حضور نمایندگان این سازمان انجام می‌شود، خواستار بازنگری و اصلاح مصوبه مذکور با لحاظ نظرات این سازمان شد.

بر اساس مجوز صادره دفتر ارزیابی اثرات زیست محیطی سازمان، وزارت نفت مجاز به فعالیت در بخش جنوبی تالاب هورالعظیم آزادگان جنوبی بوده که توسط جاده «شط علی» از آزادگان شمالی تفکیک می‌شود و در بخش غیرفعال تالاب قرار دارد. این در حالی است که مساحت 7520 هکتاری مصوب بسیار غیرواقعی بوده و دربر گیرنده آزادگان جنوبی و شمالی است.

فاطمه واعظ جوادی با تاکید بر این که هیچگونه ضرورتی برای واگذاری 5 هکتار جهت احداث کمپ در محدوده تالاب نیز متصور نبوده و انتقال آن به خارج از محدوده تالاب الزامی است، افزوده است:  قسمتی از عرصه آزادگان شمالی در محدوده زنده تالاب واقع شده و مجوزی از سوی این سازمان صادر نشده است که این امر نیز  نیازمند بازنگری جدی ضروری است.

کارشناس مسوول تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست گفت:  میدان نفتی آزادگان یک پروژه نفتی است که در دو بخش شمال و جنوب اجرا می‌شود، این پروژه در گذشته یک مشاور شرکت ژاپنی داشته  که موظف به ارائه گزارشی در مورد اثرات زیست محیطی فعالیت این پروژه در این منطقه بود.

وی گفت:‌ این شرکت گزارش خوبی را هم در مورد اثرات زیست محیطی فعالیت این پروژه ارائه کرده است، اما آنچه که هم اکنون با آن مواجه هستیم فعالیت جدیدی است که در منطقه تعریف شده و در گزارش گذشته ارائه شده به آن اشاره نشده بود. بررسی‌ها نشان می‌دهد‌ در گزارش، تنها آزادگان جنوبی که تداخل ناچیزی با تالاب هورالعظیم داشت،  بررسی و تحلیل شده و آزادگان شمالی که بعدا به آن اضافه شد ارزیابی نشده، این در حالی است که این بخش، وسعت زیادی از تالاب را تحت پوشش قرار می‌دهد.

اگر چه برخی از مسوولان سازمان محیط‌زیست معتقدند، تعیین اولویت‌دار بودن اجرای چنین طرح‌هایی بر عهده آنان نیست اما آنها می‌توانند اعلام کنند که بر اساس چه روش‌هایی اجرا با کمترین آسیب به محیط‌زیست همراه باشد.

کارشناس مسوول تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست گفت: کارشناسان سازمان می‌توانند روش‌هایی را که هم بهره‌برداری امکان پذیر باشد و هم آسیب‌ها به حداقل برسد ارائه کنند که این امر نیازمند انجام مطالعه ارزیابی EIA است، این درحالی است که انجام نگرفتن این فعالیت مطالعاتی باعث شده که فعالیتی که می‌توان در وسعتی 200 هکتاری صورت داد در  7 هزار هکتار شکل گیرد.

باقرزاده‌کریمی افزود:‌ باید حداقل‌ها و نقطه بهینه را در نظر گرفت و بر اساس استانداردها فعالیت کرد تا آسیب‌ها  به حداقل برسد. وی تاکید کرد: ‌براساس قانون گزارش ارزیابی اثرات زیست محیطی برای طرح‌های توسعه‌ای در کنار و یا نزدیک مناطق ویژه زیستی به دور از حجم و اندازه آن باید ارائه شود و مسوولان پروژه اکتشافی نفت آزادگان نیز باید بپذیرند که این پروژه در کنار یک منطقه ویژه زیستی در حال شکل‌گیری است.

این کارشناس گفت: سازمان حفاظت محیط‌زیست مخالف استخراج نفت نیست بلکه همواره بر این امر تاکید می‌شود که هرگز  یک کاربری نباید کاربری دیگری را از سرزمین بگیرد و از بین ببرد و بهره‌برداری خارج از توان اکولوژیکی نباید منجر به نابودی و اضمحلال منطقه دیگری شود.

حمیده سادات‌هاشمی‌