هوش مصنوعی مترجم ادبی را حذف نمی‌کند؛ تخصص انسانی همچنان ضروری است

به گزارش جام جم آنلاین به نقل از خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، گسترش ابزارهای هوش مصنوعی در سال‌های اخیر، پرسش‌های تازه‌ای درباره آینده حرفه ترجمه مطرح کرده است؛ از جمله اینکه آیا ماشین می‌تواند جای مترجم انسانی را بگیرد و آیا ترجمه ادبی، فراتر از شناخت واژه‌ها و قواعد دستوری، به تجربه و درک انسانی نیاز دارد؟

عظیم طهماسبی، مترجم زبان عربی، در گفت‌وگو درباره تجربه‌های خود در انتخاب و ترجمه آثار ادبی، معتقد است هوش مصنوعی به‌خودی‌خود تهدیدی برای مترجمان نیست؛ مسئله اصلی، شیوه استفاده از این فناوری است. به گفته او، مترجم می‌تواند از هوش مصنوعی برای بررسی گزینه‌های مختلف، یافتن معادل‌های احتمالی و فهم بخش‌هایی از متن کمک بگیرد، اما تصمیم‌گیری نهایی و ارزیابی کیفیت ترجمه باید همچنان بر عهده مترجم متخصص باشد.

چرا ترجمه ادبی به تجربه انسانی نیاز دارد؟

طهماسبی یکی از تفاوت‌های مهم انسان و ماشین را تجربه زیسته می‌داند. به باور او، مترجم انسانی هنگام مواجهه با شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی، می‌تواند از تجربه‌های شخصی خود برای درک بهتر فضای عاطفی اثر بهره بگیرد؛ امکانی که در انتخاب واژه‌ها، لحن و انتقال احساسات نقش دارد.

او تأکید می‌کند ترجمه ادبی صرفاً انتقال اطلاعات یا برگرداندن واژه‌ها از زبانی به زبان دیگر نیست. مترجم باید شخصیت‌ها، موقعیت‌ها، لحن و معنای ضمنی متن را درک کند. ممکن است ترجمه‌ای از نظر دستوری روان و درست باشد، اما نتواند طنز، ظرافت یا فضای عاطفی اثر اصلی را منتقل کند.

ترجمه حرفه‌ای؛ فراتر از انتقال معنای واژه‌ها

این مترجم با اشاره به تفاوت میان ترجمه معمولی و ترجمه حرفه‌ای، توضیح می‌دهد که ترجمه قابل فهم الزاماً ترجمه‌ای با کیفیت ادبی نیست. به گفته او، ترجمه حرفه‌ای باید در زبان مقصد نیز واجد کیفیت هنری باشد و بتواند لحن، سبک و فضای اثر اصلی را بازآفرینی کند.

از نگاه طهماسبی، این بازآفرینی باید در چارچوب اثر اصلی صورت بگیرد؛ زیرا فاصله‌گرفتن بیش از اندازه از متن مبدأ می‌تواند به تغییر معنای اثر منجر شود. بنابراین مترجم باید میان وفاداری به متن و استفاده از ظرفیت‌های زبان مقصد تعادل برقرار کند.

یک معادل اشتباه چگونه جهان داستان را تغییر می‌دهد؟

طهماسبی شناخت جغرافیای فرهنگی را از وظایف مهم مترجم می‌داند و معتقد است معادل‌یابی صرفاً پیدا کردن واژه‌ای مشابه در زبان مقصد نیست. گاهی یک نام یا اصطلاح، بخشی از تاریخ و فرهنگ جامعه‌ای است که اثر در آن شکل گرفته است.

او با اشاره به تجربه ترجمه اثری از ادبیات سودان توضیح می‌دهد که انتخاب معادلی با زمینه فرهنگی تونس به‌جای معادل متناسب با فرهنگ سودان می‌تواند خطایی جدی باشد. به باور او، هوش مصنوعی ممکن است گزینه‌هایی پیشنهاد کند که از نظر زبانی مناسب به نظر برسند، اما تشخیص تناسب فرهنگی آن‌ها به دانش و شناخت مترجم نیاز دارد.

هوش مصنوعی و خطر ترجمه‌های روان اما نادرست

این مترجم یکی از مشکلات ترجمه ماشینی را تولید جمله‌هایی می‌داند که در ظاهر روان و قابل قبول‌اند، اما ممکن است لحن، طنز یا معنای ضمنی متن اصلی را منتقل نکنند. به گفته او، ترجمه ماشینی گاهی نوعی روانی یکنواخت دارد و باعث می‌شود شخصیت‌هایی که در متن اصلی صدا و لحن متفاوتی دارند، در زبان مقصد شبیه یکدیگر صحبت کنند.

طهماسبی هشدار می‌دهد که عرضه ترجمه‌های تولیدشده با هوش مصنوعی، بدون بررسی و ویرایش متخصص، می‌تواند کیفیت آثار منتشرشده و اعتماد مخاطبان به ترجمه را کاهش دهد.

ترجمه؛ پلی برای نوزایی ادبیات

طهماسبی ترجمه را فراتر از انتقال یک اثر میان دو زبان می‌داند و معتقد است این فرایند می‌تواند به نوزایی ادبیات مقصد کمک کند. به گفته او، ترجمه آثار خارجی در دوره مشروطه و پس از آن، با آشناکردن نویسندگان فارسی‌زبان با شیوه‌های تازه روایت و داستان‌نویسی، بر گسترش امکانات ادبیات فارسی تأثیر گذاشت.

او همچنین با تأکید بر امکان ترجمه ادبیات، یادآور می‌شود که آشنایی با آثار نویسندگانی چون تولستوی، هومر، ورژیل و دانته برای بسیاری از مخاطبان زبان‌های دیگر، از مسیر ترجمه امکان‌پذیر شده است.

مترجم آینده باید هم زبان بداند و هم فناوری را بشناسد

این مترجم در جمع‌بندی دیدگاه خود درباره آینده این حرفه می‌گوید نقش مترجم با پیشرفت فناوری تغییر خواهد کرد، اما این تغییر به معنای حذف او نیست. مترجمان باید با قابلیت‌ها و محدودیت‌های ابزارهای هوش مصنوعی آشنا شوند، اما نباید دانش زبان و ادبیات را با مهارت کار با این ابزارها جایگزین کنند.

به باور طهماسبی، شم زبانی، ذوق ادبی، شناخت فرهنگ مبدأ و مقصد و مسئولیت‌پذیری حرفه‌ای همچنان از مهم‌ترین ویژگی‌های یک مترجم هستند؛ ویژگی‌هایی که تعیین می‌کنند پیشنهادهای هوش مصنوعی تا چه اندازه در یک ترجمه قابل استفاده‌اند.