اربعین نمایش قدرت نرم یک ملت

 همچنین بنا بر نقل ایشان، جابربن عبدالله انصاری از صحابی برجسته پیامبر اکرم (ص) به‌عنوان نخستین زائر حسین بن‌علی (ع)، یا لااقل از نخستین زائران او، در این روز وارد کربلا شده و زیارت اربعین را به‌جا آورده‌است. 

براساس برخی روایات امامی، او اولین فردی بود که مزار حسین بن‌علی (ع) را ۴۰ روز پس از واقعه عاشورا زیارت کرد. این نخستین اقدام شیعه در برگزاری مراسم اربعین شناخته می‌شود. 

اما چرا تنها برای امام حسین (ع) مراسم اربعین گرفته می‌شود؟ در پاسخ باید گفت که خداوند در برابر مصیبت‌های امام حسین (ع)، که قابل مقایسه با مصائب هیچ‌یک از معصومان (ع) نیست، برای ایشان ویژگی‌هایی اختصاص داده است، که اربعین حسینی را یکی از آنها برشمرده‌اند. اختصاص اربعین به دلیل نقش مهم شهادت امام (ع) در بقای اسلام دانسته شده است؛ بنابراین شهادت امام حسین (ع) پایان یک مجاهدت و ایثار نبود، بلکه مسیری برای آزادگی و مقاومت را تا ابدیت ترسیم کرد. 

بی‌تردید پیاده‌روی اربعین عظیم‌ترین گردهمایی بشری است، اما چیزی که این گردهمایی را در نوع خود بی‌نظیر می‌کند، وجوه متمایز و بی‌بدیل این راهپیمایی‌ها با هر نوع راهپیمایی دیگری است که در جهان روی داده است. 

اربعین تمام مناسبات طبقاتی، جنسیتی، نژادی، قومی، سنی و جغرافیایی را بر هم زده است. تنها گردهمایی مردمی است که در آن تمایزات مبتنی بر عوامل فوق رنگ می‌بازد و جلوه‌ای از همراهی، همدلی، همکاری و محبت و صفای بی‌نظیری را رقم می‌زند. اربعین حتی تصور انسان از زمان را در هم ریخته و شب و روز را برای زائران، بی‌معنا می‌سازد و اتفاقا در آنجاست که آرزوی بشر، توقف زمان و ماندگاری در لحظه‌هاست. اربعین نه‌فقط مرز زمان و مکان را در هم شکسته، بلکه افراد با وجود تفاوت‌های نژادی و زبانی و فرهنگی با یک زبان مشترک سخن می‌گویند، و آن زبان «عشق به حسین» است. 

ماهیت اربعین را نمی‌توان تنها در قالب یک «مراسم مذهبی» یا «پیاده‌روی طولانی» محدود کرد؛ بلکه اگر از دیدگاه‌های مختلف (تاریخی، جامعه‌شناختی، سیاسی و عرفانی) به آن بنگریم، با پدیده‌ای بسیار پیچیده و عمیق روبه‌رو هستیم. 

اربعین، روزی تاریخی و آیینی برای «تثبیت روایت حق» است. اگر عاشورا روز «ایثار و شهادت و آزادگی» است، اربعین روز «بازگشت و انتقال پیام پیروزی است». در این روز، داستان کربلا تکمیل می‌شود و پیام آزادگی به جهان مخابره می‌شود. 

طریقت اربعین ابعاد مختلفی دارد: بعد فردی و بعد اجتماعی. در بعد فردی، اگر بخواهیم از نگاه عرفانی به آن نگاه کنیم، یک سلوک معنوی و شخصی است. یعنی زیارت امام حسین (ع) در روز اربعین، نوعی عبادت و تقرب به خداوند است. این زیارت برای سالک، تجدید عهدی است با ولایت و ولایت‌پذیری، یعنی نوعی پایبندی عملی به مسیر امام حسین (ع) و راه عاشورا. 

اما سلوک اجتماعی اربعین، یک حرکت جمعی است. حضور امت اسلامی و حتی سایر ادیان در برابر امام و در محضر او، جلوه‌ای از قدرت امت است. این حضور گسترده، پاسخی است به حوادث و چالش‌های دنیا. یعنی این‌که یک امت، در یک زمان و مکان خاص، برای رسیدن به یک هدف مشترک، به سمت یک مسیر واحد، زیر پرچم امامت حرکت می‌کنند. درواقع، روز اربعین صحنه‌ای است برای نمایش این ارتباط عمیق بین امام و امت، ارتباطی که در سلوک اربعینی به‌خوبی دیده می‌شود. 

از این منظر، از دیدگاه علم جامعه‌شناسی، اربعین یک «پدیده فراملی و فراتر از مرزها» است که ویژگی‌های منحصر به‌فردی دارد: سلسله‌مراتب‌های طبقاتی، ملی و حتی اقتصادی فرو می‌ریزد. ثروتمند در کنار فقیر و سیاهپوست در کنار سفیدپوست، در یک مسیر واحد حرکت می‌کنند. 

در این گردهمایی، موکب‌ها و خدمت‌رسان‌ها «عطا و بخشش و خدمتگزاری» را بدون انتظار پاداش معنا می‌کنند. این یک مدل از «جامعه ایده‌آل» است که در آن خیرخواهی، موتور محرک زندگی است. 
تجمعات اربعین، نوعی «پیمان‌بستن دوباره» میان مردم و ارزش‌های انسانی است. 

اربعین، بزرگ‌ترین نمایش «قدرت نرم» یک ملت و یک آرمان است. این حرکت نشان می‌دهد که یک «ایدئولوژی» می‌تواند میلیون‌ها انسان را بدون نیاز به ساختار‌های پیچیده بشری، در یک مسیر واحد و منظم حرکت دهد؛ و سخن آخر آن‌که، اربعین ثابت کرد که واقعه کربلا هیچ‌گاه برای بشر عادی نخواهد شد و داغ کربلا بر دل انسان‌های روشن ضمیر پا برجا خواهد ماند و ظهور و بروز انسانیت صرفا از این مسیر قابل تحقق است.