به گزارش
جام جم آنلاین به نقل از واشنگتن پست؛ تصور مصرف مواد روان‌گردان در دوران باستان شاید برای بسیاری عجیب باشد، اما شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد انسان‌ها هزاران سال پیش نیز با خواص تغییر‌دهنده وضعیت ذهنی برخی گیاهان آشنا بوده‌اند. اکنون کشفی تازه در سیبری، تصویری دقیق‌تر از یکی از این سنت‌های باستانی ارائه کرده است؛ شواهدی که نشان می‌دهد سکاها، یکی از اقوام کوچ‌نشین دنیای باستان، حدود ۲۸۰۰ سال پیش از شاهدانه استفاده می‌کردند؛ گیاهی که احتمالا در آیین‌های مذهبی و مراسم تدفین آنها نیز نقش داشته است.
این یافته حاصل پژوهشی بین‌المللی است که پنجم نوامبر ۲۰۲۶ (۱۴ آبان ۱۴۰۵) در نشریه علمی «ساینس» منتشر شد. پژوهشگران در جریان بررسی یک مقبره باستانی در جنوب سیبری، حدود هزار دانه شاهدانه پیدا کردند و با آزمایش موهای به‌جامانده از افراد مدفون در این محوطه، به شواهدی از وجود ترکیبات مرتبط با اثرات روان‌گردان این گیاه دست یافتند.
راز‌هایی که در موهای ۲۸۰۰ ساله پنهان شده بود
محوطه باستانی مورد بررسی که «تونونگ ۱» نام دارد، در جمهوری تووا در جنوب سیبری واقع شده و از مهم‌ترین محوطه‌های مرتبط با فرهنگ اولیه سکاها به شمار می‌رود. پژوهشگران در این محل بقایای یک مقبره متعلق به افراد بلندپایه جامعه سکایی را بررسی کردند؛ مقبره‌ای که آثار ارزشمندی از زندگی و آیین‌های این قوم را در خود جای داده است.
در جریان کاوش‌ها، حدود هزار دانه شاهدانه کشف شد. بررسی‌های تاریخ‌گذاری رادیوکربنی نشان داد برخی از این دانه‌ها به اوایل قرن هشتم پیش از میلاد تعلق دارند. این تاریخ‌گذاری، قدمت آنها را به حدود ۲۸۰۰ سال پیش می‌رساند.
اما اهمیت اصلی کشف تنها به دانه‌های گیاه محدود نبود. پژوهشگران موهای حفظ‌شده انسان‌هایی را که در این مقبره دفن شده بودند نیز مورد آزمایش قرار دادند. در چند نمونه، نشانه‌های مشخصی از کانابینول (CBN) شناسایی شد؛ ترکیبی که از اکسیدشدن تتراهیدروکانابینول (THC)، ماده اصلی روان‌گردان موجود در شاهدانه، به وجود می‌آید.
پژوهشگران همچنین نشانه‌های ضعیفی را شناسایی کردند که با وجود THC سازگار بود. این یافته‌ها در کنار حضور دانه‌های شاهدانه در همان مقبره، از این احتمال حمایت می‌کند که افراد مرتبط با این مراسم، شاهدانه را به دلیل خواص روان‌گردان آن مصرف کرده باشند.
جینو کاسپاری، باستان‌شناس دانشگاه برن و نویسنده اصلی پژوهش، در توضیح اهمیت این کشف گفته است: «آزمایش مواد مخدر روی فردی که نزدیک به ۳۰۰۰ سال پیش درگذشته، اتفاقی نیست که هر روز رخ دهد. حتی برای یک باستان‌شناس هم چنین چیزی غیرمعمول است.»
پای شاهدانه به آیین‌های قربانی‌کردن باز می‌شود
یکی از بخش‌های جالب این کشف، ارتباط احتمالی مصرف شاهدانه با مراسم تدفین و قربانی‌کردن در میان سکاهاست. پژوهشگران در کاوش‌های پیشین این محوطه، بقایای تکه‌تکه‌شده دست‌کم ۱۸ اسب و استخوان‌های انسانی را پیدا کرده بودند. بررسی‌های بعدی نیز به شناسایی بقایای چندین قربانی دیگر از میان اسب‌ها و استخوان‌های پراکنده انسان منجر شد. این شواهد احتمال برگزاری مراسم قربانی‌کردن حیوانات و حتی انسان‌ها را در این محل تقویت می‌کند.
کاسپاری معتقد است مصرف شاهدانه ممکن است با چنین آیین‌هایی ارتباط داشته باشد. او این احتمال را مطرح کرده است که شاید از خواص آرام‌بخش یا تغییر‌دهنده وضعیت ذهنی این گیاه برای آرام‌کردن افرادی استفاده می‌شده که قرار بود در مراسم قربانی شوند.
البته این فرضیه هنوز اثبات نشده و پژوهشگران نمی‌توانند با اطمینان بگویند شاهدانه دقیقا با چه هدفی در این مراسم استفاده می‌شده است. با این حال، هم‌زمانی کشف دانه‌های شاهدانه، آثار ترکیبات مرتبط با آن در موهای انسانی و بقایای قربانی‌ها، پرسش‌های تازه‌ای درباره نقش این گیاه در آیین‌های سکایی مطرح کرده است.
هرودوت از رسم عجیب سکاها چه می‌دانست؟
این کشف با روایتی تاریخی که قرن‌ها پیش از سوی هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، ثبت شده بود نیز ارتباط پیدا می‌کند. هرودوت در قرن پنجم پیش از میلاد، در کتاب «تواریخ»، از آیینی غیرمعمول در میان سکاها نوشته است. به روایت او، این قوم دانه‌های شاهدانه را روی سنگ‌های سرخ و گداخته می‌ریختند و از بخاری که در نتیجه این کار ایجاد می‌شد، استفاده می‌کردند.
او در توصیف این مراسم نوشته بود: «این دانه‌ها دود می‌کنند و چنان بخاری از خود متصاعد می‌سازند که هیچ حمام بخاری در یونان نمی‌تواند با آن برابری کند. سکاها از این حمام بخار با شادی فریاد می‌کشند.»
این روایت برای مدت‌ها یکی از توصیف‌های تاریخی شناخته‌شده درباره استفاده از شاهدانه در میان اقوام باستانی بود. اکنون یافته‌های جدید، شواهدی باستان‌شناختی و شیمیایی در اختیار پژوهشگران قرار داده که می‌تواند به درک بهتر این روایت کمک کند.
با این حال، نمی‌توان صرفا براساس این کشف نتیجه گرفت که افراد مدفون در مقبره حتما شاهدانه را با دودکردن مصرف می‌کردند؛ زیرا آزمایش مو‌ها به‌تنهایی مشخص نمی‌کند ترکیبات این گیاه از طریق استنشاق وارد بدن شده‌اند یا با خوردن آن.
ردپای شاهدانه در دیگر تمدن‌های باستانی
شواهد استفاده انسان از شاهدانه به دوران سکاها محدود نمی‌شود. قدیمی‌ترین اشاره مکتوب شناخته‌شده به این گیاه، به متنی مصری مربوط به حدود ۲۳۵۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد که در آن از شاهدانه برای ساخت طناب یاد شده است.
در متون مقدس هندو‌ها نیز که قدمت برخی از آنها به حدود ۱۶۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد، شاهدانه به‌عنوان یکی از پنج گیاه مرتبط با رهایی از اضطراب معرفی شده است.
در سال ۲۰۰۸، پژوهشگران در مقبره یک شمن در محوطه باستانی یانگ‌های در شمال‌غربی چین، حدود ۷۸۹ گرم شاهدانه باستانی کشف کردند. آنها با توجه به ویژگی‌های شیمیایی نمونه‌ها احتمال دادند که این گیاهان به‌صورت هدفمند کشت شده باشند، نه این‌که صرفا از طبیعت جمع‌آوری شده باشند.
در سال ۲۰۱۶ نیز باستان‌شناسان در گورستان جیایی در شمال‌غربی چین، کفنی متعلق به حدود ۲۵۰۰ سال پیش پیدا کردند که از شاهدانه ساخته شده بود.
سه سال بعد، در سال ۲۰۱۹، گروهی از پژوهشگران در محوطه باستانی جیرزنکال در کوهستان‌های غرب چین، بقایای شیمیایی شاهدانه را شناسایی کردند. بررسی‌ها نشان داد که این گیاه حدود ۲۵۰۰ سال پیش در آن منطقه و در چارچوب آیین‌های تشریفاتی و مذهبی به‌صورت دودکردنی استفاده می‌شده است.
کشف جدید سیبری، با ارائه شواهدی قدیمی‌تر از نمونه‌های شناخته‌شده پیشین، دامنه زمانی مستند مصرف روان‌گردان شاهدانه در دوران باستان را گسترش می‌دهد.
تردید‌هایی که هنوز باقی مانده‌اند
با وجود اهمیت این یافته‌ها، همه متخصصان درباره نتایج پژوهش اتفاق‌نظر ندارند. یکی از محدودیت‌های مطالعه این است که پژوهشگران نتوانستند غلظت دقیق THC را در موهای کشف‌شده اندازه‌گیری کنند. کاسپاری توضیح داده است که محدودیت‌های قوانین مربوط به مواد مخدر در آلمان، جایی که آزمایش‌ها انجام شده‌اند، مانع از تهیه نمونه‌های موردنیاز برای کالیبره‌کردن اندازه‌گیری‌ها شده است.
مریلین هیوستیس، سم‌شناس و پژوهشگری که در این مطالعه مشارکت نداشته، این کاستی را نشانه‌ای از ضعف علمی دانسته است. ایتان روسو، متخصص مغز و اعصاب و پژوهشگر حوزه شاهدانه نیز میزان کانابینول شناسایی‌شده را غیرقابل‌باور توصیف کرده است. به اعتقاد او، گیاهان شاهدانه وحشی که به نظر می‌رسد نمونه‌های کشف‌شده در این محوطه نیز از همین نوع بوده‌اند، باید در مقایسه با گونه‌های امروزی مقدار بسیار کمتری THC داشته باشند.
کاسپاری در پاسخ به این انتقاد‌ها گفته است که هنوز توضیح دقیقی برای میزان قابل‌توجه کانابینول موجود در نمونه‌های باستانی ندارد. به گفته او، THC با گذشت زمان و در اثر فرایند اکسیدشدن تجزیه می‌شود و بخشی از آن به کانابینول تبدیل می‌شود؛ ترکیبی که پایداری نسبتا زیادی دارد. با این حال، او تأکید کرده است که این سازوکار به بررسی‌های دقیق‌تری نیاز دارد.
در نهایت، پژوهشگران هنوز نمی‌دانند شاهدانه دقیقا چگونه مصرف می‌شده، چه مقدار از آن مورد استفاده قرار می‌گرفته و آیا مصرف آن تنها به مراسم مذهبی و تدفین محدود بوده یا در زندگی روزمره سکاها نیز جایگاهی داشته است.
راب کلارک، پژوهشگر حوزه شاهدانه که در این مطالعه مشارکت نداشته، معتقد است این یافته‌ها قطعه دیگری از پازل تاریخ فرهنگی مصرف این گیاه را تکمیل می‌کند. به گفته او، با کنار هم قرار دادن شواهد به‌دست‌آمده از دو گورستان چین و کشف جدید در جیرزنکال، گستره جغرافیایی استفاده از شاهدانه با اهداف روان‌گردان در دوران باستان روشن‌تر شده است.
این پژوهش بار دیگر نشان می‌دهد که شناخت انسان از گیاهان و استفاده از خواص آنها، سابقه‌ای بسیار طولانی‌تر از آن چیزی دارد که پیش‌تر تصور می‌شد؛ تاریخی که هنوز بخش‌های زیادی از آن زیر خاک و در میان بقایای تمدن‌های فراموش‌شده پنهان مانده است.
