تعیین هویت منابع نفتی

به گفته دکتر محمود معماریانی، رئیس مرکز مطالعات و پژوهش های اکتشاف پژوهشگاه صنعت نفت و مجری این طرح، پس از گذشت 30 سال از اکتشاف نفت، بانک اطلاعاتی قابل توجهی در زمینه نفت خام کشور وجود نداشت و بنابراین 6 سال پیش نسبت به جمع آوری اطلاعات فاز اول این اطلس اقدام شد.
فاز اول مطالعات از میادین نفتی خلیج فارس آغاز شد که تمام مراحل آن با موفقیت انجام شد و در فازهای بعدی این طرح در مناطق دیگر ادامه یافت .اطلس نفت های ایران، دائره المعارف کاملی از مخازن نفتی در دریا و خشکی است که اطلاعات کاملی از خواص شیمیایی، اطلاعات فیزیکی منابع نفتی، آثار زیستی و سبکی و سنگینی نفت را در بر خواهد داشت. مهمترین کاربرد این اطلس استفاده از آن در مطالعات و اکتشافات نفتی است. اطلاع از نوع نفت و طبقه بندی آن عامل مهمی در هدایت مسیر مهاجرت نفت است.
با توجه به تفاوت قیمت نفت های سبک و سنگین در بازار جهانی، اطلاعات مربوط به نوع نفت نیز در این اطلس آورده شده است .همچنین از آنجا که تاسیسات پالایشگاه به دلیل وجود مواد مضر مانند سولفور در معرض استهلاک قرار دارند، بنابراین استفاده از این اطلاعات می تواند اقدام موثری در نگهداری از تاسیسات نفتی باشد. محققان پژوهشگاه صنعت نفت، با کسب مهارت های لازم و دانش فنی در به کارگیری بیومارکرها، برای نخستین بار در اوایل دهه 70 با بومی کردن آزمایش های مربوط به شناسایی منابع نفتی در واحد پژوهش و ژئوشیمی این پژوهشگاه اقدام به تهیه شناسنامه های نفتی ایران کرده اند که خوشبختانه با حمایت مسوولان نتایج موفقیت آمیزی را به همراه داشته است.
تهیه این شناسنامه در فازهای مختلفی برنامه ریزی شده است که فازهای اول و دوم اطلس نفت های ایران از سال 79 تا 81 در حوضچه های نفتی خلیج فارس، پارس شمالی و دزفول جنوبی تهیه شده و فاز سوم نیز در سال 1384 در محدوده دزفول شمالی به پایان رسیده است.
در این پایگاه اطلاعاتی تاکنون بیش از 85 نمونه نفت خام و 41 نمونه سنگ های مادر احتمالی در محدوده های فوق الذکر مورد ارزیابی های ژئوشیمیایی قرار گرفته است که تعیین خواص نفت ها و سنگ های منشا با استفاده از آنالیز نمونه های سنگ مادر احتمالی در منطقه و همچنین آنالیز نمونه های سنگ و نفت خام به وسیله کروماتوگرافی گازی از مهمترین ارزیابی های انجام شده است.

نفت، طلای سیاه! نفت، مایع غلیظ و افروختنی به رنگ قهوه ای سیر یا سبز تیره است که در لایه های بالایی بخش هایی از پوسته کره زمین یافت می شود. نفت شامل ترکیبی از هیدروکربن های گوناگون است. این هیدروکربن ها از زنجیره آلکان هستند، ولی ممکن است از نظر ظاهری، ترکیب یا خلوص تفاوت زیادی میان این هیدروکربن ها وجود داشته باشد.ریشه واژه نفت از واژه اوستایی «نافتا» است. در برخی منابع قدیمی به صورت «نفط» نیز آمده است. در فرانسه Naphte گفته می شود و قبل از آن تا سال 1213 میلادی Napte گفته می شد که از واژه لاتین Naphta برگرفته شده است. کلمه نفت در زبان انگلیسی پترولیوم نامیده می شود که از دو کلمه پترا (لغت یونانی کلمه سنگ) و کلمه اولئوم (روغن ) گرفته شده است. این منبع ارزشمند انرژی، از دو عنصر آلی هیدروژن و کربن تشکیل شده و دارای مقادیر کمتری از عناصر سنگین مانند نیتروژن، اکسیژن و گوگرد است که به صورت طبیعی در زیر زمین یافت می شود.

شناسایی شاخص های حیاتی در مورد سن، محیط و ویژگی های سنگ های مولد نفت از دیگر ویژگی هایی است که در تهیه شناسنامه های نفتی مورد توجه قرار گرفته است. در راستای ادامه طرح تهیه اطلس نفت های ایران ، پژوهش های ژئوشیمی و برنامه ریزی برای انجام فاز چهارم که میادین واقع در حوضچه های نفتی لرستان و کرمانشاه را در بر می گیرد، ادامه دارد.
همچنین نفت های جدیدی که در محدوده فازهای قبلی به دست می آیند نیز به اطلاعات جمع آوری شده اضافه خواهد شد. فاز پنجم طرح که به بررسی و ارزیابی حوضچه های پراکنده نفتی در ایران می پردازد به وسیله محققان این پژوهشگاه در دست اجراست. محققان امیدوارند با کمک و حمایت های مسوولان این پژوهشگاه بتوانند بزودی تهیه شناسنامه فازهای چهارم و پنجم و همچنین مخازن نفتی جدید در محدوده های قبلی را به پایان برسانند تا بتوانند هر چه زودتر از این اطلس در مطالعات پژوهشی صنعت نفت استفاده کنند.

طبقه بندی میادین نفتی

به گفته معماریانی، نفت خام مخلوطی طبیعی از هیدورکربن های مایع است که هم در مخازن زیرزمینی و هم در سطح ، پس از عبور از تفکیک کننده های مختلف به صورت مایع باقی می ماند. خواص فیزیکی و شیمیایی هیدروکربن برای مهندسان مخزن و تولید بسیار مهم است، زیرا خواص فیزیکی و شیمیایی هیدروکربن، روی حرکت سیالات درون مخزن و مقدار واقعی تولید هیدروکربن تاثیر خواهد گذاشت. انباشته شدن مواد هیدروکربنی زیر سطح زمین در سنگ هایی صورت می گیرد که توانایی نگهداری و انتقال سیالات را داشته باشند. زمین شناسی نفت، علم کاربرد زمین شناسی برای اکتشاف مواد هیدروکربنی است.
ارتباط بسیار مستحکمی بین زمین شناسی و علوم دیگر مانند شیمی، فیزیک و زیست شناسی وجود دارد.
بنابراین با دستیابی به اطلاعاتی در این زمینه می توان به بسیاری از ویژگی های مواد نفتی موجود در یک حوضچه نفتی بخصوص دسترسی پیدا کرد.
یکی از مهمترین اهداف تهیه این اطلس، بررسی وضعیت نفت در مخازن از دیدگاه دگرسانی نفت تحت تاثیر حرارت و فعالیت باکتری هاست. همچنین تعیین الگوی اثر انگشت (Finger Print) برای نفت خام، سهولت انجام تطابق نفت با نفت و نفت با سنگ منشائ، منشائیابی آثار هیدروکربنی روزمینی و شناسایی خصوصیات سنگ های مادر و مواد منابع نفتی از دیگر مزایای تهیه اطلس جامع نفتی است که با استفاده از این اطلاعات می توان نفت های سنگین را از نظر کیفی ارتقا داد.
این پژوهشگاه برای دستیابی سریع و آسان به اطلاعات پایه و کلیدی نفت های ایران از نظر خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و ایزوتوپی در حوضچه های نفتی اقدام به طبقه بندی نفت ها در میادین نفتی کشور کرده است که از تکرار آنالیزهای پراکنده روی منابع نفت خام موجود در کشور صرفه جویی می کند و زمان و هزینه لازم برای آگاهی از ویژگی های کمی و کیفی نمونه های نفتی را کاهش خواهد داد.
معماریانی در پایان خاطرنشان کرد: اطلاعات به دست آمده از آنالیزهای کامل نفت خام و سنگ منشائهای احتمالی در هر حوضچه و میدان می تواند کاربردهای زیادی در مدیریت صنایع بالادستی مختلف نفتی ازجمله مدیریت اکتشاف و تولید، نفت مرکزی ایران، نفت خزر، فلات قاره و ادارات بهره برداری مناطق مختلف شرکت ملی نفت ایران داشته باشد.همچنین از این اطلاعات می توان در پروژه های تحقیقاتی انجام شده در پایانه های صادراتی و نیز مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی که به نحوی با موضوع منابع نفتی مرتبط هستند، استفاده کرد.

فرانک فراهانی جم