جهش فضایی رسانه ملی

این رویداد،فراترازیک خبرکوتاه رسانه‌ای،حاوی ابعاد فنی،حقوقی واستراتژیک‌متعددی است‌که تأثیرات آن بر زیرساخت‌های ارتباطی کشور در سال‌های آینده ملموس خواهد بود. در این گزارش تفصیلی، به واکاوی دقیق این مأموریت، از لحظه غرش موتورهای موشک تا استقرار نهایی در مدار و تأثیر آن بر زندگی روزمره مردم می‌پردازیم. 

چرا «پروتون» انتخاب شد؟
برای درک اهمیت این پرتاب، ابتدا باید تفاوت بنیادین میان مدارهای فضایی را شناخت. بسیاری از ماهواره‌هایی که تاکنون نام آنها را شنیده‌ایم، مانند ماهواره‌های سنجشی یا تصویربرداری، در مدار پایین زمین (LEO) و در ارتفاع ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ کیلومتری حرکت می‌کنند اما ماهواره‌های مخابراتی و تلویزیونی برای این‌که بتوانند خدمات پایدار ارائه دهند، باید در ارتفاعی بسیار بالاتر، یعنی دقیقا در ۳۶ هزار کیلومتری سطح زمین مستقر شوند. این مدار خاص که «مدار زمین‌آهنگ» نامیده می‌شود، ویژگی منحصربه‌فردی دارد: سرعت چرخش ماهواره در این ارتفاع با سرعت چرخش زمین به دور خود برابر می‌شود. در نتیجه، ماهواره از دید ناظر زمینی ثابت به نظر می‌رسد‌؛ درست مانند دیش‌های مخابراتی که همیشه رو به یک جهت ثابت تنظیم شده‌اند.  رساندن یک محموله چند تنی به چنین ارتفاع سرسام‌آوری، نیازمند انرژی بسیار عظیم و فناوری پیچیده‌ای در حوزه پرتابگرهاست. اگرچه ایران در توسعه پرتابگرهای کلاس سبک و متوسط مانند «سیمرغ» و «قاصد» به موفقیت‌های چشمگیری دست یافته است اما پرتابگرهای سنگین بومی که قادر باشند محموله را به مدار ۳۶ هزار کیلومتری برسانند، هنوز در مراحل تحقیق و توسعه قرار دارند. در چنین شرایطی، تصمیم‌گیران حوزه فضایی کشور با اتخاذ یک راهبرد هوشمندانه، تصمیم گرفتند به جای توقف پروژه ماهواره تا زمان آماده‌سازی پرتابگر داخلی، از ظرفیت‌های موجود در سطح جهانی استفاده کنند. 
موشک روسی «پروتون-ام» که در این مأموریت استفاده شد، یکی از باسابقه‌ترین و مطمئن‌ترین «باربرهای فضایی» در جهان است. این موشک غول‌پیکر سه مرحله‌ای، وظیفه داشت ماهواره ایرانی را از جاذبه زمین رها کرده و آن را در مسیر رسیدن به مدار نهایی قرار دهد. نکته جالب توجه در این پرتاب، ماهیت «اشتراکی» آن بود. ماهواره «جام‌جم ۱» به‌عنوان مسافر همراه، در کنار یک ماهواره هواشناسی روسی به فضا پرتاب شد. این روش که در صنعت فضایی جهان مرسوم است، باعث می‌شود هزینه‌های سنگین پرتاب (که معمولا ده‌ها میلیون دلار است) بین چند مشتری تقسیم شده و صرفه‌جویی ارزی قابل توجهی برای کشور به همراه داشته باشد. 

مأموریت «جام‌جم ۱» چیست؟
یکی از تصورات رایج اما نادرست عمومی این است که با پرتاب این ماهواره، مردم بلافاصله می‌توانند با تنظیم گیرنده‌های خود، شبکه‌های تلویزیونی را مستقیما از آن دریافت کنند اما واقعیت فنی ماجرا کمی متفاوت و البته استراتژیک‌تر است. در ادبیات تخصصی مخابرات، ماهواره‌ها به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: ماهواره‌های پخش مستقیم (DTH) و ماهواره‌های توزیع سیگنال یا زیرساختی (Backhaul). ماهواره «جام‌جم ۱» دردسته دوم قرارمی‌گیرد.برای روشن شدن این موضوع، می‌توان سیستم آبرسانی شهری را مثال زد. ماهواره‌های پخش مستقیم مانند شیر آبی هستند که در منازل باز می‌شوند و مصرف‌کننده نهایی مستقیما با آنها سروکار دارد اما ماهواره‌های زیرساختی مانند «جام‌جم ۱»، حکم لوله‌های اصلی انتقال آب از سد به مخازن بزرگ شهر را دارند. وظیفه این ماهواره، دریافت سیگنال‌های باکیفیت تلویزیونی (با وضوح HD و ۴K) از مرکز پخش اصلی در تهران و رساندن آنها به صدها ایستگاه فرستنده زمینی در سراسر کشور است. این ماهواره به‌عنوان یک«پل ارتباطی آسمانی»عمل می‌کند.سیگنال‌هاپس ازدریافت توسط ایستگاه‌های زمینی دراستان‌ها و شهرستان‌های مختلف، پردازش شده وسپس ازطریق دکل‌های فرستنده دیجیتال (همان سیستم دیجیتال زمینی) برای آنتن‌های معمولی پشت‌بام منازل پخش می‌شوند. اهمیت این فناوری زمانی مشخص می‌شود که بدانیم رساندن فیبر نوری یا لینک‌های مایکروویو به مناطق کوهستانی، جزایر خلیج‌فارس، سکوهای نفتی و مناطق مرزی بسیار دشوار و پرهزینه است. «جام‌جم ۱» تضمین می‌کند که عدالت رسانه‌ای برقرار شده و دورافتاده‌ترین نقاط کشور نیز از همان کیفیت تصویری برخوردار شوند که پایتخت‌نشینان دریافت می‌کنند. 

رقص مداری تا رسیدن به خانه
برخلاف سفرهای زمینی که رسیدن به مقصد به معنی پایان سفر است، جدا شدن ماهواره از موشک در فضا، تازه آغاز یک عملیات دقیق و حساس مهندسی است که حدود سه هفته به طول می‌انجامد. موشک پروتون، ماهواره را در یک مدار بیضی‌شکل موقت (مدار انتقال) رها کرده است. اکنون تیم‌های کنترل مأموریت باید با انجام مانورهای پیچیده، ماهواره را به نقطه نهایی خود هدایت کنند. این فرآیند که «مدارگذاری نهایی» نامیده می‌شود، شامل چندین مرحله حیاتی است.  در گام نخست، ماهواره باید مدار بیضی‌شکل خود را به یک دایره کامل تبدیل کند. برای این کار، موتورهای پیشران تعبیه شده در خود ماهواره در زمان‌های دقیق و محاسبه شده روشن می‌شوند تا با ایجاد نیروی پیشران، مدار را «گرد» کنند. همزمان با این کار، یک چالش دیگر نیز باید برطرف شود: زاویه انحراف. پایگاه پرتاب بایکونور در عرض جغرافیایی شمالی قرار دارد و ماهواره پس از پرتاب، نسبت به خط استوا زاویه دارد. برای استقرار در مدار زمین‌آهنگ، ماهواره باید تغییر مسیر داده و دقیقا روی صفحه استوایی (زاویه صفر درجه) قرار گیرد.پس از اصلاح شکل و زاویه مدار، نوبت به مرحله «رانش به سمت نقطه هدف» یا Drifting می‌رسد. ماهواره باید به آرامی در طول مدار حرکت کرده و دقیقا در نقطه جغرافیایی «۳۴ درجه شرقی» متوقف شود. این موقعیت مکانی برای ایران بسیار حیاتی است زیرا بهترین زاویه پوشش را بر روی کشور، منطقه خاورمیانه و بخش‌هایی از اروپا فراهم می‌کند. پس از رسیدن به این نقطه، پنل‌های خورشیدی به طور کامل باز شده و رو به خورشید قفل می‌شوند تا انرژی لازم تأمین شود. سپس مهندسان وارد فاز «تست در مدار» (IOT) می‌شوند و تمام فرستنده‌ها و گیرنده‌های ماهواره را یک‌به‌یک روشن و کالیبره می‌کنند تا از سلامت کامل آنها اطمینان حاصل شود. تنها پس از تأیید نهایی این مرحله است که ماهواره رسماً وارد چرخه عملیاتی می‌شود. 

چرا نقطه ۳۴ درجه مهم است؟
فضای بالای سر ما، به ویژه مدار زمین‌آهنگ، یک منبع طبیعی محدود و بسیار ارزشمند است. اتحادیه جهانی مخابرات (ITU) به‌عنوان نهاد قانونگذار بین‌المللی، نقاط مداری خاصی را به کشورها اختصاص می‌دهد اما این حق مالکیت دائمی نیست. قوانین ITU صراحت دارند که اگر کشوری نقطه مداری ثبت شده خود را برای مدت طولانی خالی بگذارد و از آن استفاده نکند، حق امتیاز آن نقطه باطل شده و به سایر کشورهای متقاضی واگذار می‌شود. این قانون که اصطلاحا «استفاده کن یا از دست بده» نام دارد، رقابت سنگینی را میان کشورها ایجاد کرده است.نقطه مداری ۳۴ درجه شرقی، یکی از دارایی‌های استراتژیک ایران در فضا محسوب می‌شود. سال‌ها بود که نگرانی از دست رفتن این نقطه به دلیل عدم حضور ماهواره عملیاتی ایران، وجود داشت. پرتاب موفق «جام‌جم ۱» و استقرار آن در این موقعیت، عملا به معنای «تثبیت مالکیت» ایران بر این بخش از فضا است. این اقدام از منظر حقوق بین‌الملل، سند مالکیتی است که جایگاه ایران را در باشگاه دارندگان مدار ژئو تثبیت می‌کند و از مصادره این نقطه توسط رقبای منطقه‌ای یا شرکت‌های تجاری بین‌المللی جلوگیری می‌نماید. بنابراین، ارزش حقوقی این پرتاب، هم‌سنگ و شاید حتی بالاتر از ارزش فنی آن باشد. 

خرید زمان برای بلوغ فناوری
یکی از پرسش‌هایی که ممکن است برای افکار عمومی مطرح شود، چرایی استفاده از پرتابگر خارجی در شرایطی است که ایران برنامه فضایی بومی دارد. پاسخ به این پرسش در مفهوم «مدیریت راهبردی زمان» نهفته است. توسعه پرتابگرهای سنگین که بتوانند محموله‌های چند تنی را به ارتفاع ۳۶ هزار کیلومتری ببرند، فرآیندی زمان‌بر و پرهزینه است که حتی کشورهای پیش‌رو نیز سال‌ها برای دستیابی به آن تلاش کرده‌اند. اگر ایران می‌خواست تا زمان آماده‌سازی نهایی پرتابگر سنگین بومی (مانند پروژه‌های در دست توسعه سریر یا سروش) صبر کند، قطعا مهلت‌های قانونی اتحادیه جهانی مخابرات به پایان می‌رسید و نقاط مداری ارزشمند کشور از دست می‌رفت. راهبرد اتخاذ شده، یک رویکرد دوگانه و هوشمندانه است: از یک سو با استفاده از پرتابگر خارجی، نیاز فوری کشور به خدمات ماهواره‌ای تأمین شده و نقاط مداری حفظ می‌شود‌؛ و از سوی دیگر، دانشمندان و مهندسان ایرانی بدون فشار زمانی کاذب، با تمرکز و دقت بالا به توسعه پرتابگرهای بومی ادامه می‌دهند.در واقع، این همکاری فنی با روسیه به ایران اجازه می‌دهد تا زنجیره ارائه خدمات ماهواره‌ای را تکمیل کند. ما اکنون توانایی ساخت ماهواره و طراحی مأموریت را داریم، ایستگاه‌های کنترل زمینی و دریافت سیگنال را بومی‌سازی کرده‌ایم و تنها در بخش پرتابگر سنگین از ظرفیت خارجی استفاده می‌کنیم. این الگو، گامی مؤثر در جهت بلوغ کامل صنعت فضایی کشور است. 

پایان عصر وابستگی رسانه‌ای
در دنیای امروز، رسانه ابزار قدرت است و زیرساخت‌های پخش، شریان‌های حیاتی این قدرت محسوب می‌شوند. سازمان صداوسیما سال‌ها برای توزیع سیگنال‌های خود میان مراکز استان‌ها و فرستنده‌ها، مجبور به اجاره ظرفیت از ماهواره‌های خارجی نظیر اینتل‌ست، یوتل‌ست و عرب‌ست بود. این وابستگی دو پاشنه آشیل بزرگ داشت: نخست، خروج سالانه میلیون‌ها دلار ارز از کشور برای پرداخت اجاره کانال‌های ماهواره‌ای‌؛ و دوم که بسیار مهم‌تر است، آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌ها و فشارهای سیاسی.  تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات ماهواره‌ای غربی، هر زمان که اراده کنند، می‌توانند به بهانه‌های سیاسی و تحریم، دسترسی ایران را قطع کنند. در چنین شرایطی، اگر زیرساخت مستقل وجود نداشته باشد، ارتباط تلویزیونی و رادیویی در سطح کشور با اختلال جدی مواجه می‌شود. «جام‌جم ۱» به‌عنوان یک زیرساخت ملی و تحت مالکیت کامل ایران، این تهدید را خنثی می‌کند.  با عملیاتی شدن این ماهواره، حتی در صورت قطع کامل خدمات ماهواره‌ای خارجی، شبکه توزیع سیگنال داخلی کشور ایمن باقی می‌ماند. این ماهواره با ایجاد یک لایه امنیتی افزونه، تضمین می‌کند که جریان اطلاع‌رسانی در مواقع بحران قطع نخواهد شد. این همان مفهومی است که در ادبیات نظامی و امنیتی، «پدافند غیرعامل» نامیده می‌شود‌؛ یعنی ایمن‌سازی زیرساخت‌های حیاتی به گونه‌ای که دشمن نتواند بدون شلیک حتی یک گلوله، کشور را فلج کند. 

سمفونی سه‌گانه فناوری در مدار لئو
اگرچه پرتاب «جام‌جم ۱» به مدار ۳۶ هزار کیلومتری، نماد اقتدار راهبردی ایران در ارتفاعات بالاست اما نباید از رویداد تاریخی هفتم دی‌ماه ۱۴۰۴ غافل شد‌؛ روزی که منظومه فضایی کشور با یک پرتاب «سه‌گانه» و کم‌نظیر، بلوغ خود را در مدار پایین زمین (LEO) به رخ جهانیان کشید. دراین عملیات که از پایگاه فضایی وستوچنی روسیه و با استفاده از پرتابگر افسانه‌ای«سایوز»انجام شد،سه نماینده ازسه رکن اصلی توسعه فضایی کشوریعنی صنعت دفاعی،دانشگاه و بخش خصوصی همزمان درمدار۵۰۰کیلومتری تزریق شدند.گل سرسبد این محموله،ماهواره«پایا»(بانام پیشین طلوع۳)بود‌؛یک مینی‌ماهواره ۱۵۰ کیلوگرمی ساخت صاایران که با بهره‌گیری از «فناوری تصویربرداری آینه‌ای» و الگوریتم‌های هوش مصنوعی، دقتی فراتر از انتظار (تا۳متر) را ارائه می‌دهد. اهمیت راهبردی پایا تنها در دوربین‌هایش نیست، بلکه در سامانه پیشرانش فضایی آن نهفته است که به ماهواره اجازه می‌دهدبا اصلاح مداری، عمرعملیاتی خود را تا سه سال تضمین کند و از سقوط زودهنگام بگریزد.درکنار این غول دولتی، ماهواره «ظفر ۲» به‌عنوان نماینده جامعه دانشگاهی، میراث علمی دانشگاه علم و صنعت را به فضا برد. ظفر۲ که پس ازتجربه‌های ارزشمندی چون نوید و ظفر۱متولد شده، با۶۴ قطعه تجهیزات پیشرفته، نماد تداوم جریان دانش و تبدیل «تئوری‌های دانشگاهی» به «محصولات فضایی» است که وظیفه پایش دقیق منابع طبیعی را بر‌عهده دارد اماضلع سوم وشایدجذاب‌ترین بخش این مثلث،ماهواره«کوثر۱.۵»بود‌؛نماینده جسور بخش خصوصی (شرکت امیدفضا) که با استانداردهای کلاس جهانی «کیوب‌ست» طراحی شده است. کوثر۱.۵ یک ماهواره هیبریدی است که همزمان دو نیاز حیاتی را پوشش می‌دهد: نخست، تصویربرداری رنگی با دقت بسیار بالا (۳.۴۵ متر)برای‌کشاورزی دقیق ومدیریت منابع آب،ودوم،ارائه خدمات«اینترنت اشیاء»(IoT)برای جمع‌آوری داده‌های سنسورهای زمینی. استفاده از پنل‌های خورشیدی بازشونده و سیستم کنترل وضعیت دقیق در این ماهواره تجاری، نشان می‌دهد که بخش خصوصی ایران از مرحله آزمون و خطا عبور کرده و به فاز ارائه خدمات اقتصادی و داده‌محور رسیده است. این پرتاب سه‌گانه در زمستان ۱۴۰۴، عملا ویترینی کامل از توانمندی‌های بومی بود که ثابت کرد زیست‌بوم فضایی ایران، اکنون به چنان تنوع و تکاملی دست یافته که می‌تواند در یک روز، دامنه‌ای از مأموریت‌های نظامی، علمی و تجاری را با موفقیت مدیریت و اجرا کند.

سال پر ترافیک فضایی ایران

فاتح مدار ژئو (ارتفاع ۳۶۰۰۰ کیلومتر)
نام ماهواره: جام‌جم ۱ (Iran DBS)
مالک: سازمان صداوسیما
مأموریت: مخابراتی - زیرساختی (Backhaul)
پرتابگر: پروتون-ام (روسیه) - پایگاه بایکونور
ویژگی کلیدی:
تثبیت نقطه مداری استراتژیک ۳۴ درجه شرقی.
پوشش ایران، خاورمیانه و بخشی از اروپا.
تضمین امنیت سیگنال رسانه‌ای (پدافند غیرعامل).
مثلث اقتدار در مدار لئو (ارتفاع ۵۰۰ کیلومتر)
رویداد ۷ دی ۱۴۰۴ - پایگاه وستوچنی (با پرتابگر سایوز)
این بخش شامل همکاری سه رکن اصلی توسعه فضایی است:

رکن دفاعی (صاایران): ماهواره «پایا» (طلوع ۳)
وزن: ۱۵۰ کیلوگرم (مینی‌ماهواره).
دقت تصویر: ۳ متر (فناوری تصویربرداری آینه‌ای).
ویژگی خاص: دارای سامانه پیشران برای اصلاح مدار و مانوردهی (عمر ۳ ساله).

رکن دانشگاهی (علم و صنعت): ماهواره «ظفر۲»
مأموریت: پایش منابع طبیعی.
ویژگی خاص: دارای ۶۴ قطعه تجهیزات پیشرفته بومی.
میراث: ادامه دهنده راه ماهواره‌های نوید و ظفر۱.

رکن خصوصی (شرکت امیدفضا): ماهواره «کوثر۱.۵»
کلاس: کیوب‌ست (CubeSat).
مأموریت: هیبریدی (تصویربرداری رنگی ۴۵.۳ متر + اینترنت اشیاء IoT).
ویژگی خاص: استفاده از پنل‌های خورشیدی بازشونده؛ نماد بلوغ بخش خصوصی.