به گزارش
جام جم آنلاین به نقل از الجزیره؛ ایالات متحده، روسیه و چین در رقابتی تازه تلاش می‌کنند نخستین نیروگاه‌های هسته‌ای را در سطح ماه مستقر کنند. رقابتی که اگرچه در ظاهر با هدف تأمین انرژی پایگاه‌های فضایی و استخراج منابع طبیعی دنبال می‌شود، در لایه‌های عمیق‌تر خود به مسئله مهم‌تری گره خورده است: چه کشوری زودتر به منابع ارزشمند ماه دسترسی پیدا می‌کند و در آینده اکتشافات فضایی دست بالاتر را خواهد داشت؟
در ژانویه ۲۰۲۶، سازمان ملی هوانوردی و فضایی آمریکا (ناسا) از برنامه خود برای توسعه یک نیروگاه هسته‌ای در سطح ماه تا پایان سال ۲۰۳۰ خبر داد. در سوی دیگر، روسیه با همکاری چین نیز برنامه‌ای برای استقرار نیروگاهی مشابه تا حدود سال ۲۰۳۶ دنبال می‌کند. هدف اصلی این پروژه‌ها تأمین انرژی موردنیاز پایگاه‌های آینده و عملیات استخراج منابع ماه، به‌ویژه آب یخ‌زده‌ای است که در اعماق دهانه‌های قطبی این قمر وجود دارد. دانشمندان معتقدند این منابع می‌توانند در آینده برای تأمین آب آشامیدنی، تولید اکسیژن و حتی ساخت سوخت موشک مورد استفاده قرار گیرند. به این ترتیب، آب یخ‌زده ماه می‌تواند یکی از مهم‌ترین منابع حیاتی برای تداوم حضور انسان در فضا باشد.
نیروگاه‌های هسته‌ای در مسیر ماه
برنامه آمریکا برای ساخت نیروگاه هسته‌ای ماه با عنوان «Lunar Reactor ۱» شناخته می‌شود. براساس اطلاعات منتشرشده درباره این طرح، نیروگاه مذکور قرار است ۲۰ کیلووات برق تولید کند؛ ظرفیتی که برای تأمین انرژی موردنیاز یک پایگاه فضایی کوچک در نظر گرفته شده است. همچنین پیش‌بینی می‌شود این سامانه بتواند تا پنج سال بدون نیاز به تعمیر و نگهداری فعالیت کند.
ناسا برای انتقال آسان‌تر این نیروگاه به ماه، طراحی فشرده‌ای را در نظر گرفته است. وزن آن کمتر از ۶ هزار کیلوگرم خواهد بود و ابعاد محفظه انتقال آن حدود ۳.۷ متر طول و ۵.۵ متر عرض اعلام شده است.
در طرف دیگر این رقابت، روسیه نیز در حال توسعه نیروگاهی با نام «سلنا» (Selena) است. این سامانه قرار است حدود ۱۰ کیلووات برق تولید کند و براساس برنامه اعلام‌شده، قابلیت فعالیت تا ۱۰ سال بدون نیاز به تعمیر و نگهداری را داشته باشد. انتظار می‌رود نیروگاه روسی با ابعاد و وزن کمتر از نمونه آمریکایی، برای تأمین انرژی یک پایگاه فضایی با محوریت چین مورد استفاده قرار گیرد.
براساس برنامه‌ریزی‌های اعلام‌شده، این نیروگاه باید تا حدود سال ۲۰۳۶ آماده بهره‌برداری شود. به این ترتیب، رقابت فضایی آمریکا و ائتلاف روسیه و چین تنها به اعزام فضاپیما و فضانورد محدود نمی‌ماند و تأمین انرژی موردنیاز حضور بلندمدت در ماه را نیز دربرمی‌گیرد.
سابقه اتمی در مدار زمین
البته این نخستین بار نیست که فناوری هسته‌ای راه خود را به فضا باز می‌کند. اتحاد جماهیر شوروی از اواخر دهه ۱۹۶۰ تا دهه ۱۹۸۰ میلادی، بیش از ۳۰ راکتور شکافت هسته‌ای را برای تأمین انرژی ماهواره‌های جاسوسی خود به مدار زمین فرستاد.
این راکتور‌ها که حدود هزار کیلوگرم وزن داشتند، با استفاده از گرمای حاصل از شکافت اتم‌های اورانیوم، حدود سه تا پنج کیلووات برق تولید می‌کردند. انرژی تولیدشده نیز برای راه‌اندازی ماهواره‌های جاسوسی مجهز به رادار مورد استفاده قرار می‌گرفت.
این سامانه‌ها دیگر فعال نیستند و تجربه شوروی نشان می‌دهد استفاده از انرژی هسته‌ای در فضا سابقه‌ای چند دهه‌ای دارد. با این حال، استقرار یک نیروگاه هسته‌ای روی سطح ماه، به دلیل شرایط محیطی، دشواری فرود و ضرورت فعالیت طولانی‌مدت، پروژه‌ای بسیار پیچیده‌تر از ارسال راکتور به مدار زمین خواهد بود.
دشوارترین مرحله؛ انتقال نیروگاه به ماه
ساخت نیروگاه تنها بخشی از این مأموریت است و انتقال ایمن آن به سطح ماه، یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌رو محسوب می‌شود. در مرحله نخست، دانشمندان باید نیروگاه را روی زمین طراحی و تولید کنند. سپس یک فضاپیمای رباتیک مسئولیت انتقال آن به ماه را برعهده خواهد گرفت.
این فضاپیما با استفاده از موتور‌های موشکی باید فرودی آهسته و کنترل‌شده روی سطح ماه انجام دهد تا نیروگاه بدون آسیب در محل موردنظر مستقر شود.
نکته مهم در این فرآیند، نحوه مدیریت خطرات هسته‌ای است. آمریکا و روسیه اعلام کرده‌اند که راکتور‌های خود را تا زمان رسیدن به سطح ماه خاموش نگه می‌دارند تا احتمال بروز خطرات رادیواکتیو در مراحل پرتاب و انتقال به حداقل برسد. پس از استقرار نیز این نیروگاه‌ها به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که بتوانند سال‌ها بدون نیاز به تعمیر و نگهداری، انرژی موردنیاز پایگاه‌های فضایی و تجهیزات استخراج منابع را تأمین کنند.
چرا انرژی هسته‌ای برای ماه اهمیت دارد؟
شاید این پرسش مطرح شود که چرا قدرت‌های فضایی برای تأمین برق پایگاه‌های ماه به سراغ انرژی هسته‌ای رفته‌اند و از پنل‌های خورشیدی استفاده نمی‌کنند؟
پاسخ را باید در شرایط خاص محیطی ماه جست‌و‌جو کرد. در بسیاری از نقاط این قمر، خورشید تنها بخشی از زمان قابل مشاهده است و شب‌های ماه می‌توانند حدود دو هفته زمینی طول بکشند. در چنین شرایطی، پنل‌های خورشیدی برای مدت طولانی از دریافت نور محروم می‌شوند و تأمین پیوسته انرژی به سامانه‌های ذخیره‌سازی بسیار بزرگ و پیچیده نیاز خواهد داشت.
در مقابل، نیروگاه‌های هسته‌ای می‌توانند مستقل از تابش خورشید، برق موردنیاز تجهیزات و پایگاه‌ها را به‌صورت مستمر تأمین کنند. این ویژگی برای مأموریت‌هایی که به فعالیت شبانه‌روزی و طولانی‌مدت نیاز دارند، اهمیت زیادی دارد.
از سوی دیگر، اهداف قدرت‌های فضایی تنها به ایجاد پایگاه‌های تحقیقاتی محدود نمی‌شود. استخراج منابع معدنی ماه نیز در برنامه‌های بلندمدت برخی شرکت‌ها و فعالان حوزه فناوری فضایی قرار دارد. ایلان ماسک، میلیاردر حوزه فناوری، نیز از علاقه خود به استخراج موادی مانند آلومینیوم، تیتانیوم و سیلیکون از ماه سخن گفته است؛ موادی که می‌توانند در ساخت تجهیزات و ماهواره‌ها کاربرد داشته باشند.
در چنین شرایطی، انرژی هسته‌ای می‌تواند زمینه‌ساز فعالیت‌های صنعتی گسترده‌تری در ماه شود؛ فعالیت‌هایی که بدون دسترسی به یک منبع انرژی پایدار، امکان تحقق آنها بسیار محدود خواهد بود.
خطر آلودگی رادیواکتیو؛ نگرانی جدی دانشمندان
با وجود تمام مزایای احتمالی، استقرار نیروگاه‌های هسته‌ای در ماه بدون خطر نیست. یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها به احتمال وقوع حادثه در جریان پرتاب، انتقال یا فعالیت این سامانه‌ها مربوط می‌شود.
سایمون میدلبروک، مدیر مؤسسه آینده هسته‌ای دانشگاه بانگور، در گفت‌و‌گو با شبکه الجزیره توضیح داده است که وقوع حادثه هنگام پرتاب یک راکتور هسته‌ای لزوما به معنای انتشار گسترده مواد رادیواکتیو نیست؛ زیرا اورانیوم پیش از استفاده در یک راکتور، به‌تنهایی پرتوزایی بسیار بالایی ندارد. با این حال، پس از روشن شدن راکتور و آغاز فرآیند شکافت هسته‌ای، شرایط تغییر می‌کند و خطرات ناشی از پراکندگی مواد رادیواکتیو افزایش می‌یابد.
یکی از نمونه‌های تاریخی این خطر، حادثه ماهواره شوروی «کاسموس ۹۵۴» (Kosmos ۹۵۴) در سال ۱۹۷۸ است. این ماهواره که حامل یک راکتور هسته‌ای بود، پس از سقوط در شمال کانادا، مواد رادیواکتیو را در منطقه‌ای به وسعت حدود ۱۲۴ هزار و ۳۰۰ کیلومتر مربع پراکنده کرد.
این حادثه به اجرای عملیاتی پرهزینه برای پاک‌سازی منطقه و جمع‌آوری قطعات آلوده و ذرات رادیواکتیو منجر شد. تجربه کاسموس ۹۵۴ نشان داد که نقص فنی در یک سامانه فضایی هسته‌ای می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از محدوده مأموریت داشته باشد.
با این حال، میدلبروک معتقد است در صورت وقوع حادثه‌ای مشابه روی ماه، محدوده آلودگی احتمالی بسیار محدودتر و محلی‌تر خواهد بود. البته این موضوع به معنای بی‌خطر بودن چنین حوادثی نیست؛ چراکه آلودگی در نزدیکی پایگاه‌های انسانی یا منابع ارزشمند آب یخ‌زده می‌تواند پیامد‌های جدی به همراه داشته باشد.
آیا یک کشور می‌تواند بخشی از ماه را در اختیار بگیرد؟
در کنار چالش‌های فنی و زیست‌محیطی، رقابت بر سر نیروگاه‌های هسته‌ای ماه یک مسئله مهم حقوقی و سیاسی نیز ایجاد می‌کند: آیا کشوری که زودتر به منابع ماه دسترسی پیدا کند، می‌تواند عملا کنترل آن منطقه را در اختیار بگیرد؟
براساس معاهده فضای ماورای جو که در سال ۱۹۶۷ به تصویب رسید، هیچ کشوری نمی‌تواند مالکیت ملی خود را بر ماه یا بخش‌هایی از آن اعلام کند. با این حال، کشور‌ها مالک تجهیزات و تأسیساتی هستند که به فضا ارسال می‌کنند. همچنین این معاهده استفاده از انرژی هسته‌ای در فضا را به‌طور کلی ممنوع نکرده است.
آنتونینو سالمری، مدیر پلتفرم سیاست‌گذاری ماه، در گفت‌و‌گو با الجزیره اعلام کرده است که استفاده از راکتور هسته‌ای در ماه می‌تواند از نظر حقوقی مجاز باشد؛ البته به شرط آنکه اصول معاهده، ازجمله استفاده صلح‌آمیز از فضا و جلوگیری از آلودگی زیان‌بار، رعایت شود.
نوربرت شورگهوفر، دانشمند ارشد مؤسسه علوم سیاره‌ای در ایالت آریزونا نیز معتقد است کشور‌های امضاکننده این معاهده حق استخراج منابع از سطح ماه را دارند، مشروط بر آنکه این فعالیت با اهداف صلح‌آمیز انجام شود.
با این حال، مسئله زمانی پیچیده‌تر می‌شود که یک کشور زودتر از رقبا به منابع ارزشمند آب یخ‌زده در قطب‌های ماه دسترسی پیدا کند. در چنین شرایطی، ممکن است بحث ایجاد «مناطق ایمنی» مطرح شود؛ مناطقی که با هدف جلوگیری از تداخل فعالیت‌های فضایی و کاهش خطرات احتمالی تعریف می‌شوند.
سالمری توضیح داده است که اعلام چنین مناطقی به‌خودی‌خود حق مالکیت سرزمینی ایجاد نمی‌کند، اما استقرار یک راکتور هسته‌ای در یک منطقه می‌تواند عملا سایر کشور‌ها را از ورود به آن بازدارد؛ زیرا هیچ کشوری تمایل ندارد تجهیزات و فضانوردان خود را در معرض خطر احتمالی یک منطقه آلوده به مواد رادیواکتیو قرار دهد.
رقابت برای آینده‌ای فراتر از زمین
آنچه امروز به‌عنوان رقابت برای ساخت نیروگاه هسته‌ای در ماه شناخته می‌شود، در واقع بخشی از رقابت گسترده‌تر قدرت‌های جهانی برای حضور پایدار در فضاست. کشوری که بتواند زودتر زیرساخت‌های انرژی، استخراج منابع و سکونت بلندمدت را در ماه ایجاد کند، در موقعیت بهتری برای اجرای مأموریت‌های پیچیده‌تر فضایی قرار خواهد گرفت.
البته هنوز تا تحقق این برنامه‌ها فاصله زیادی وجود دارد و چالش‌های فنی، مالی، حقوقی و زیست‌محیطی می‌توانند زمان‌بندی پروژه‌ها را تغییر دهند. با این حال، یک نکته روشن است: ماه دیگر صرفا مقصدی برای سفر‌های اکتشافی نیست؛ بلکه به عرصه‌ای تازه برای رقابت بر سر منابع، فناوری و نفوذ ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.
