ایران به روایت تاجر تریاک

برای همین هم هست که خواندن سفرنامه‌هایی همچون «سفرنامه یه ناگا تویوکیچی در ایران و آناطولی» که شرحی از حضور نماینده حکومت ژاپنی تایوان در کشورهای ایران و ترکیه و چند کشور دیگر آسیایی است، می‌تواند فرصتی مناسب برای درک یک تصویر متفاوت از اوضاع اجتماعی، فرهنگی و سیاسی این کشورها باشد. یه ناگا تویوکیچی که سفر ده ماهه خود به کشورهای غرب آسیا را با هدف بررسی و شناسایی راه‌های قاچاق تریاک به تایوان و همچنین تعیین سیاست‌هایی تازه برای وارد کردن و تأمین کم هزینه‌تر تریاک مورد نیاز تایوان آغاز کرده بود، علاوه بر گزارشی که برای ارائه به مقامات ژاپنی آماده کرده، شرحی از سفر خود برای انتشار در یکی از روزنامه‌های ژاپن آماده کرده که در نهایت به شکل کتاب درآمده است. بزرگ‌ترین حُسن روایت تویوکیچی که در زمان حکومت مظفرالدین شاه بر ایران به کشورمان سفر کرده، نگاه غیراستعماری او به ایران است؛ نگاهی که در سفرنامه‌های سیاحان اروپایی که معمولا متاثر از همان نگاه استعماری آنها به ایران می‌شود، کمتر می‌توان آن را دید. تویوکیچی در این کتاب در قالب شرح ماجرای سفر خود از جنوب تا شمال ایران، به ارائه توصیفی از کیفیت و شرایط زندگی مردم ایران در دوره مظفرالدین شاه، برخی خصلت‌های اخلاقی خوب و بد ایرانیان و نحوه تعامل آنها با مسافران خارجی پرداخته است که البته در برخی موارد قابل نقد و اشکال است. علاوه بر این، توصیف‌های خواندنی او از مناظر و جاذبه‌های طبیعی منحصر به‌فرد ایران به‌عنوان کسی که خود از کشوری سرسبز و آکنده از جاذبه‌های طبیعی آمده، یکی دیگر از ویژگی‌های جالب توجه این کتاب است.

هر چند که جدا کردن و انتخاب چند بخش ویژه از این کتاب سراسر خواندنی کار دشواری است، ولی در ادامه بخش‌هایی از این کتاب را برای آشنایی بیشتر با آن، با هم می‌خوانیم:

اطلاعات فوری

عنوان: سفرنامه یه ناگا تویوکیچی در ایران و آناطولی

نویسنده: یه ناگا تویوکیچی

مترجم: هاشم رجب‌زاده، کینجی ئه اورا

ناشر: انتشارات طهوری

تعداد صفحات: 213

قیمت: 11 هزار تومان

پیش‌بینی زمان مطالعه: بین پنج روز تا یک هفته

نگاه تاجر تریاک به ماموران

چشم طمع تفنگچی‌ها

مواجهه تویوکیچی به عنوان نماینده دولت ژاپن با نیروهای دولتی و نظامی ایران و توصیف تفاوت‌های گسترده‌ای که در نظام اداری و نظامی دو کشور وجود دارد، یکی دیگر از نکات جالب این کتاب است: «چون معرفی و سفارش‌نامه‌ای برای حاکم برازجان داشتم، حاکم شب پیش از عزیمتم پیشنهاد کرد که هشت تفنگچی از این جا تا منزلگاه دالکی همراهم کند. اما با تجربه این چندروزه دانسته بودم که نه فقط اطمینانی به مسؤولیت‌شناسی و کار حفاظت این تفنگچی‌ها نیست، بلکه پیوسته و بارها انعام می‌خواهند و یگانه مقصودشان از همراه شدن با مسافر خارجی گرفتن «بخشش» است.

شرح سفر از بوشهر تا شیراز

اولین سراب

تویوکیچی در مدت سفر خود از جنوب تا شمال ایران، تنوع و تفاوت شدید آب‌وهوایی مناطق مختلف ایران را درک می‌کند و با شرایطی روبه‌رو می‌شود که به قول خودش پیشتر فقط در کتاب‌ها خوانده بود. در بخشی از شرح سفر او از بوشهر تا شیراز آمده است: «در دنباله این سفر پدیده‌هایی را می‌توان دید که خاص جاهای انگشت‌شماری در روی زمین است. درباره این مناظر در کتاب‌ها خوانده بودم؛ اما اکنون اینها را از نزدیک و به چشم خود می‌دیدم. آب دریاچه‌ای در چشم‌انداز سرراهم چنان آرام می‌نمود که نمای درختان به‌روشنی در آن پیدا بود. به نقشه ایران که همراه داشتم نگاه کردم؛ اما نشانی از این دریاچه در آن نیافتم. از نوکرم پرسیدم، دانستم که دریاچه‌ای در اینجا نیست و فقط سرابی دیده‌ام. پیشتر شنیده بودم که مسافران تشنه در بیابان بارها با دیدن چنین دورنمایی به سوی آن می‌روند؛ اما هر چه راه می‌سپرند به کنار آب نمی‌رسند. بر اثر گرمای شدید، چهار تا از دوجین بطری آب گازدار که در بوشهر گرفته و در بارم گذاشته بودم، پیش از رسیدنم به برازجان با صدایی مانند صفیر گلوله منفجر شد!»

روس و انگلیس و سیاست ایران

اختیاردار واقعی ایران قاجاری

توصیف نویسنده این سفرنامه از میزان نفوذ و تاثیرگذاری کشورهای استعمارگر در سیاست‌های ایران دوره قاجار نیز از جمله موضوعات مهمی است که در این کتاب آمده و می‌تواند تصویری شفاف از حقارت پادشاهان قاجاری در برابر دولت‌های استعماری نمایش دهد: «اختیاردار واقعی ایران حکومت‌های روس و انگلیس‌اند. سیاست داخلی و خارجی این کشور هم یک‌سره در دست آنهاست. ازاین‌رو بهترین سیاستمدار ایرانی کسی است که با مهارت میان آن دو دولت رفتار کند و از حمایت هر دو بهره‌یاب شود.» او پس از توصیف حوزه نفوذ هر کدام از این کشورها در ایران با اشاره به استعمار غیرمستقیم انگلیسی‌ها بر این می‌نویسد: «انگلیس، ایران را در وضعی که هست نگاه می‌دارد تا سدی در برابر تجاوز روسیه به جنوب باشد و نیز افغانستان را در حمایت خود داشته باشد تا از پیش رفتن روسیه به هند جلوگیری کند. در این وضع به‌روشنی پیداست که مصلحت انگلیس در الحاق ایران به خود نیست، بلکه در حفظ وضع موجود است.»

احسان سالمی

خبرنگار