چند نکته درباره مهلت طلایی به تلگرام

خبرگزاری فارس در خبری که از قول «یک منبع آگاه در بدنه دولت» منتشر کرده است، نوشت به این دو نسخه فارسی تلگرام تا پایان آذر مهلت جدید داده شده است.

مهلت قوه به تلگرام

این منبع آگاه گفته است مدیران تلگرام طلایی و هاتگرام می‌گویند در حال مستقل شدن از تلگرام و تبدیل شدن به پیام رسان کاملا بومی هستند و از این رو در جلسه‌ای با رئیس قوه قضاییه مقرر شد فرصت دوباره‌ای برای اتمام اقدامات فنی به این دو نسخه فارسی تلگرام داده شود.

خبرهای دیگر هم حاکی از آن است که آخر آذرماه مهلت جدیدی است که به تلگرام طلایی و هاتگرام داده شده تا این دو پوسته تلگرام بتوانند به پیام‌رسان‌های داخلی تبدیل شده و تمام اطلاعات مخاطبان تلگرام را به داخل منتقل کنند؛ ماموریتی که تقریبا ناممکن به نظر می‌رسد!

چرا تلگرام فیلتر شد؟

تلگرام و ماجراهای پوسته‌هایش، هم مردم را سردرگم کرده و هم، کسانی که بنا دارند فعالیت مستمری در پیام‌رسان‌ها داشته باشند. اما تلگرام چرا فیلتر شد و چرا نسخه‌های داخلی‌اش که برخی آنها را فیلترشکن‌های قانونی می‌دانند، اجازه فعالیت پیدا کردند؟ سیدمحمدرضا اصنافی، کارشناس امور فضای مجازی به جام‌جم می‌گوید: مسئولان از ابتدا چند دغدغه اصلی داشتند. اول این‌که یا اَبَرداده‌های کشور که موجب تسلط روی ذائقه‌های عمومی مردم در امور مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و ... است در دست دشمن نباشد و از کشور خارج نشود. دوم این‌که بر حاکمیت خودش روی این بستر مسلط باشد و بتواند در اداره امور از آن استفاده کند. سومین دغدغه بحث حوزه رسانه‌ای است که تلگرام در عرصه فضاسازی رسانه‌ای بازیگر اصلی شده بود، هم از نظر بازنمایی وقایع و هم از نظر موج‌سازی که نمونه آن در ماجراهای دی 96 و موج‌سواری برخی کانال‌های تلگرامی مانند آمدنیوز را در آن مشاهده کردیم.

اصنافی البته از روند حرکت پیام‌رسان‌های داخلی انتقاد می‌کند و معتقد است برخی با بزرگنمایی در مورد توانایی‌های این پیام‌رسان‌ها باعث خطا در تحلیل‌ها هم شده‌اند. اصنافی می‌گوید: با فیلتر شدن تلگرام و عدم‌موفقیت پیام‌رسان‌های داخلی در قانع کردن نیاز کاربران ما شاهد موج بازگشت کاربران تلگرام به این پیام‌رسان به وسیله فیلترشکن بودیم.

مدیر پیشین رسانه‌های برخط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، راه‌اندازی و اجازه به کار نسخه‌های داخلی و غیررسمی تلگرام را نتیجه همان خطای در تحلیل‌ها می‌داند. او می‌گوید: در این حالت بخش دیگری از مسئولان ایده جدیدی ارائه کردند و آن هم این‌که پوسته‌های بومی تلگرام را بدهیم تا بخشی از خواسته‌های اولیه را محقق کنیم که در بُعد رسانه‌ای ماجرا یعنی مقابله با فضاسازی‌های برخی کانال‌های تلگرامی مانند آمدنیوز موفق بود. در زمینه رصد داخلی و به دست آوردن اَبَرداده‌ها نیز این پوسته‌ها توقع مسئولان را برآورده می‌کردند و طبیعتا این خیلی بهتر از گسترده شدن استفاده از فیلترشکن میان عموم مردم بود برای همین بخش‌های دیگر حاکمیت هم با این قضیه موافقت کردند. هرچند تلگرام طلایی و هاتگرام وجه دیگری نیز داشت و آن قوی کردن آنها در این حد بود که بتوانند از خود تلگرام هم مستقل شوند که بنا بر همین هم به آنها تا 15 شهریور مهلت داده شد اما این اتفاق نیفتاد و من هم فکر نمی‌کنم چنین اتفاقی هرگز رخ دهد، زیرا اگر روزی این پوسته‌ها بخواهند مستقل شوند در اولین گام خود تلگرام ارتباط آنها را قطع می‌کند و شکست می‌خورند اما اگر تلگرام‌طلایی و هاتگرام بتوانند این کار را انجام دهند از لحاظ فنی یک شاهکار است.

رسانه‌هایی که از تلگرام رفتند

بعد از این که تلگرام فیلتر شد، کانال‌های زیادی از جمله کانال برخی رسانه‌های معتبر که مخاطبان زیادی هم داشتند، فعالیت خود را در تلگرام متوقف کردند تا در پیام‌رسان‌های داخلی فعالیت کنند اما آمدن تلگرام طلایی و هاتگرام باعث شد آنها که از تلگرام رفتند در سایر پیام‌رسان‌ها هم چندان موفق نشوند. اصنافی به این موضوع هم اشاره کرده و می‌گوید: هیاهوی فیلترینگ تلگرام باعث شد برخی کانال‌های رسانه‌ای دارای اعضای زیاد هم به‌خاطر همراهی با این جریان از تلگرام خارج شوند تا به‌زعم خود این پیام‌رسان را از حضورشان محروم کنند در صورتی که ماجرا برعکس شد و آنها در پیام‌رسان‌های بومی هم نتوانستند مخاطبی جذب کنند، چون خود این پیام‌رسان‌ها چندان موفق نشدند.

چه کسی مهلت داد؟

با وجود خبرهایی که مبنی بر تعیین مهلت برای هاتگرام و تلگرام طلایی از سوی رئیس قوه قضاییه منتشر شد، عبدالصمد خرم‌آبادی، معاون قضایی دادستان کل کشور در امور فضای مجازی طی پستی در پیام‌رسان سروش به این ماجرا انتقاد کرد و آن را نوعی تمسخر حکم قضایی دانست. خرم‌آبادی در پست سروشی خود نوشت: «با توجه به وعده رئیس مرکز ملی فضای مجازی دائر بر قطع ارتباط تلگرام با «هاتگرام و تلگرام طلایی» تا 15 شهریور و عملی نشدن به این وعده، تعداد زیادی از خبرنگاران و فعالان فضای مجازی سوالات و انتقادات زیادی درخصوص علت تمدید مهلت فعالیت دو فیلترشکن مذکور مطرح کرده و نظر اینجانب را جویا شده‌اند. مطالب ذیل در پاسخ به این سوالات اعلام می‌گردد: با توجه به این‌که در دستور قضایی فیلتر تلگرام صراحتا قید شده است: «اعمال مسدودسازی تلگرام باید به نحوی اجرا شود که محتوای شبکه مذکور با هیچ نرم‌افزاری (اعم از فیلترشکن و نظایر آن) در کشور قابل دسترس نباشد»، لذا فعالیت هاتگرام و تلگرام طلایی از ابتدا غیرقانونی و بر لاف دستور قضایی بوده و ناقضان دستور قضایی مستوجب مجازات ماده 576 قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) هستند.»

او فیلترینگ تلگرام را در راستای تقویت پیام‌رسان‌های داخلی می‌داند و می‌نویسد: «یکی از اهداف فیلتر تلگرام، پیشگیری از وقوع جرم از طریق مهاجرت مردم به پیام‌رسان‌های داخلی و جایگزینی آنها به‌جای تلگرام بوده است، بنابراین تمدید مهلت فعالیت نسخه‌های فارسی تلگرام در واقع به تمسخر گرفتن دستور قضایی فیلتر تلگرام بوده و اقدامی در جهت تضعیف و نهایتا نابودی پیام‌رسان‌های داخلی و دادن تنفس مصنوعی برای ادامه حیات تلگرام در فضای مجازی کشور می‌باشد.»

با این پست آقای خرم‌آبادی به نظر می‌رسد که لااقل از نظر او که یک مقام مسؤول در قوه‌قضاییه است تمدید مهلت برای دو پوسته تلگرام کار غیرقانونی بوده و بعید به‌نظر می‌رسد خرم‌آبادی این عمل غیرقانونی را به رئیس قوه‌قضاییه نسبت داده باشد. پس چه کسی مهلت داد؟ احتمالا هیچ‌کس پاسخ دقیقی برای این سوال ندارد و این موضوع هم ماجرا را گیج‌کننده‌تر کرده است!

با خودمان چند چندیم؟

این‌که فیلتر کردن تلگرام کار خوبی بود یا بد، بحثی است که در موردش خیلی صحبت شده و هر کسی نظر خودش را دارد، اما آنچه بعد اتفاق افتاد یعنی راه‌اندازی نسخه‌های داخلی برای پیام‌رسان فیلترشده و بعد تعیین فرصت برای آنها و بعد از اتمام مهلت، تعیین مهلت دوباره برای ادامه فعالیت این نسخه‌ها بیش از هر چیز باعث سردرگمی کاربران و فعالان در پیام‌رسان‌ها می‌شود. تلگرام طلایی ظاهرا توانست این بار تا آخر پاییز مهلت بگیرد اما آیا در شب یلدا این پوسته تلگرام می‌تواند خود به پیام‌رسانی مستقل تبدیل شود یا برای همیشه تعطیل شود؟ هر دوی این موارد احتمالا بعید به نظر می‌رسد!

79درصد استفاده‌کنندگان تلگرام، همچنان در این پیام‌رسان حضور دارند

نظرسنجی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) که در سطح ملی و در بین افراد بالای 18 سال ساکن مراکز استان، شهرهای درجه 2 و روستاها با حجم نمونه 4439 نفر و به کارفرمایی مرکز بررسی‌‌های استراتژیک ریاست جمهوری، به‌شیوه مصاحبه حضوری انجام شده است.

بر این اساس 62 درصد پاسخگویان اعلام کرده‌اند قبل از فیلتر تلگرام از این پیام‌رسان استفاده می‌‌کردند. نتایج نظرسنجی حکایت از آن دارد که 49/5 درصد افراد بالای 18 سال کشور بعد از فیلتر تلگرام همچنان از آن استفاده می‌‌کنند، به عبارت دیگر 79 درصد استفاده‌کنندگان تلگرام قبل از فیلتر، به استفاده خود بعد از فیلتر نیز ادامه داده‌‌اند.

نتایج نظرسنجی ایسپا همچنین نشان می‌دهد استفاده از سایر شبکه‌های اجتماعی نظیر اینستاگرام و واتس‌اپ بعد از فیلتر تلگرام افزایش چشمگیری یافته است: در حالی که بر اساس نظرسنجی ایسپا در نیمه فروردین امسال17/7 درصد افراد بالای 18 سال کشور از اینستاگرام استفاده می‌کردند، این عدد در خردادماه و پس از فیلتر تلگرام به 32/2 درصد افزایش یافته است. نکته قابل توجه، حضور 54 درصدی جوانان 18 تا 29 سال کشور در اینستاگرام است. همچنین استفاده‌کنندگان از واتس‌اپ نیز از حدود 12 درصد در فروردین به حدود 25 درصد در خردادماه افزایش یافته است. به عبارت دیگر تعداد کاربران اینستاگرام و واتس‌اپ در این بازه زمانی به حدود دو برابر افزایش یافته است.

سایر شبکه‌‌های اجتماعی خارجی افزایش چشمگیری را تجربه نکرده‌اند و در حال حاضر فیسبوک 3/6 درصد، توییتر 2/7 درصد و لاین یک درصد استفاده‌کننده دارد. اما درباره پیام‌رسان‌های داخلی، نتایج ایسپا نشان می‌دهد 18 درصد مردم حداقل از یکی از پیام‌رسان‌های داخلی استفاده می‌‌کنند که در این بین پیام‌رسان سروش در صدر استفاده مردم از بین پیام‌رسان‌های داخلی است. این پیام‌رسان که طبق نظرسنجی ایسپا در فروردین‌ امسال فقط 2 درصد کاربر داشته است، در حال حاضر حدود 5/13 درصد استفاده‌کننده دارد. آی‌گپ 2/5 درصد، بله 1/8 درصد، ایتا 2/9 درصد، گپ 1/4 درصد، بیسفون 0/6 درصد و ساینا 0/4 درصد استفاده‌کننده دارد.

علیرضا ملوندی

رسانه