دو سیم تار و این همه آوا

یکی از مسائل مهم در این موضوع که اتفاقا یونسکو هم روی آن تاکید داشته این است هر عنصری که بیشتر بتواند سبب دوستی، وفاق و همدلی در یک قلمرو شود جزو اولویت‌های ثبت قرار خواهد گرفت و در پرونده ثبت دوتار هم این موضوع لحاظ شده است. هر چند در پرونده ثبت کمانچه اشاره به استفاده شهری این ساز شده بود اما در پرونده دوتار این موضوع صدق نمی‌کند. هر چند دوتار در شهرها هم نواخته می‌شود اما عملا یک ساز محلی و فولکلوریک است و ساز محبوب اقوام ترکمن و اهالی مازندران و گلستان و خراسان محسوب می‌شود.

پرونده مهارت‌های ساختن و نواختن دو تار برای ارسال به یونسکو شامل چهار محور عمده بود. اولین محور مورد بررسی مربوط به ساختمان ساز و طرق ساخت آن و کارگاه‌های ساخت دوتار در این مناطق بود. محور دوم مورد بررسی که خیلی هم اهمیت داشت معطوف به آموزش این ساز است. این آموزش از گذشته تا کنون به دو شیوه صورت می‌گیرد. در گذشته به صورت استاد و شاگردی در محدوده بسته خانواده و حلقه دوستان انجام می‌گرفته است که معمولا فرزندان اساتید بزرگ شیوه نواختن این ساز را از پدر یا عمو و خانواده فراگرفته‌اند اما در حال حاضر علاوه بر این شیوه در مناطق شهری و در آموزشگاه‌ها هم مهارت‌های نواختن دوتار تدریس می‌شود. محور سوم مورد اشاره در پرونده مهارت‌های ساختن و نواختن دو تار مربوط است به اساتید دوتارزن در ایران. در این بخش با توجه به محدودیت‌ها سعی کردیم اساتید ممتاز دوتارزن را از قلم نیندازیم. و محور چهارم مورد اشاره در این پرونده مربوط به عملکردهای مورد استفاده این ساز است. بیشترین حضور و کارکرد دوتار در این مناطق مربوط به کارکردهای بزمی است به این مفهوم که ‌بیشترین حضور این ساز در جشن‌ها بوده است. یکی دیگر از کارکردهای این ساز در مراسم و آیین‌هاست، به‌عنوان نمونه باید به حضور دوتار در نمایش‌های عروسکی اشاره کنیم. نمونه نادری از این مورد که پیوست به این پرونده هم شده است مربوط نمایشی عروسکی است که عروسک به دوتار متصل است و همزمان با نواختن ساز شاهد هنرنمایی عروسک هم هستیم. یا نمونه دیگری که مربوط به استاد پورعطایی است که ایشان برای نوزاد چندین ماهه حمد خداوند را همراه با دوتار می‌خواند و این را می‌توان مربوط به روایت‌گری‌های مذهبی این ساز دانست. دوتار در هر منطقه‌ای کارکردهای مربوط به آن منطقه را پیدا می‌کند. به عنوان مثال ترکمن‌ها در تاریکی طولانی‌ترین شب سال در آلاچیق‌های خود به دوتارنوازی می‌پردازند.

بهروز وجدانی

پژوهشگر موسیقی و تدوینگر پرونده دوتار برای یونسکو