خلاقیت، شرط موفقیت در مستندسازی

این ژانر برنامه‌سازی که تا پیش از این اکثرا مخاطبانی محدود و نگاهی به‌اصطلاح داورپسند و جشنواره‌ای داشت، حالا با انتخاب موضوعات بدیع، تصاویر جذاب و آرشیوی و نگاه درست و حرفه‌ای، توجه ویژه گروه‌های گوناگون و حتی مخاطبان عام را به خود جلب کرده است و در این میان، چهره‌هایی موفق چون محمدحسین مهدویان هم دیده می‌شوند که با نگاه نو و تاریخی صحیح‌ هم تحسین اهالی فرهنگ و هنر و هم مخاطبان معمولی را برای خود به ارمغان آورده‌اند.

وجه بارز و نقطه اتکای مستندهای تاریخی و اجتماعی، به استفاده بجا و نکته‌سنجانه‌شان از تصاویر و اطلاعات آرشیوی برمی‌گردد؛ اتفاقی که احاطه و اشراف مستندساز و تیم نویسندگان همراه او را طلب می‌کند. به همین سبب هم هست که مراحل تحقیق تا نگارش یک اثر مستند بخش عمده زمان تولید آن اثر را به خود اختصاص می‌دهد. به جرات می‌توان این‌طور بیان کرد که مستندسازی کار آسانی نیست و صبر و حوصله‌ای بسیار را طلب می‌کند تا اثری درست و موفق را به بار بنشاند.

از جمله مستندهای خوبی که در سال‌های گذشته از رسانه ملی روی آنتن رفت، مجموعه موفق «آخرین روزهای زمستان» بود؛ اثری به نویسندگی و کارگردانی محمدحسین مهدویان که به شرح زندگی شهید حسن باقری می‌پرداخت. نکته‌ای که این مستند را در میان دیگر آثار مستند تلویزیونی و حتی سینمایی برجسته می‌کرد، رویکردی بود که مهدویان در روایت مجموعه‌اش برگزید. او به جای صحبت صرف با نزدیکان شهید و نشان دادن عکس‌ها و فیلم‌های به جا مانده از او، بر اساس روایات و خاطراتی که داشت، دست به بازسازی تصویری زد و تاریخ را مو به مو از نو ساخت. تصویری آن‌قدر حقیقی که بسیاری از مخاطبان با تصاویر اصلی اشتباهش می‌گرفتند و کمتر کسی می‌توانست باور کند این تصاویر، نه برآمده از گنجینه‌های آرشیوی بلکه ساخته شده در زمان حال باشد. مهدویان این سبک موفق را در فیلم مستند – سینمایی‌اش «ایستاده در غبار» هم ادامه داد و تصویری ملموس و انسانی از احمد متوسلیان به نمایش درآورد.

در طول سال‌های اخیر با تاسیس شبکه اختصاصی مستند و شبکه‌های دیگری چون افق، مستندسازی بیش از هر زمان دیگر مورد توجه مدیران و مسئولان قرار گرفته است. دوران به وقوع پیوستن انقلاب اسلامی، هشت سال دفاع مقدس و حتی اتفاقات عادی اجتماعی معاصر، از جمله وقایعی هستند که در خصوصشان عکس و فیلم و صدا و در واقع دستمایه‌های خام مستندسازی موجود است. مراکز مختلفی چون شبکه مستند، شبکه افق و مرکز بسیج رسانه ملی هم در این میانه پا به میدان گذاشته‌اند و با قرار دادن این منابع خام در اختیار گروه‌های خوش‌ذوقشان، روز به روز مستندهای شاخص و برجسته‌ای را تولید و روانه آنتن می‌کنند. مستندهایی مملو از تصاویر نادیده و موضوعات کمتر روایت شده که برای هر بیننده‌ای می‌تواند جذاب و تماشایی باشد.

با این حال عنصری که این روزها میان اکثر این مستندهای خوش‌ساخت و پرمایه دیده می‌شود، تشابه در ساختار و نحوه روایتشان است. مستندهایی که به‌رغم دست گذاشتن روی موضوعات حساس و جذاب و استفاده از امکانات و تجهیزات خوب ساخت، در روایت موضوعاتشان همه دست روی شیوه بازسازی تاریخ و تلفیق آن با زمان حال گذاشته‌اند و گویی خلاقیت و ابتکارهای نو در روایت، از این آثار رخت بربسته‌اند. بازسازی گرچه جذاب است، اما کارکردش در هر مستندی حائز ضرورت نیست و در روایت برخی آثار می‌توان به همان بازگویی و نمایش توام تصاویر و اطلاعات اکتفا کرد. به‌عنوان مثال، مستند «هویدا» کاری از شبکه مستند سیما که دست روی موضوع کمتر روایت شده زندگی تا مرگ امیرعباس هویدا گذاشت، تصاویری از زمان صدارت تا لحظات پیش از مرگ او را نمایش داد و در کنارش با برخی از محققان، تاریخ‌شناسان و چهره‌های حاضر در زمان حیات او گفت‌وگو کرد؛ مجموعه‌ای موفق که از نمونه‌های درخشان مستندسازی سیما در سال‌های اخیر بود و می‌تواند مستندسازان جوان‌تر و هم مدیران را به ادامه این مسیر ترغیب کند و ساخت آثار دیگری را بر پایه شخصیت‌های تاریخی یا وقایع اجتماعی رقم بزند.

زهرا غفاری

رادیو و تلویزیون