ساختمان‌ها گاز می‌خورند!

بررسی‌های منتشرشده درباره الگوی مصرف انرژی در ساختمان‌های مسکونی نشان می‌دهد مشکل فقط به روشن ماندن بخاری‌ها یا تنظیم دمای بالای وسایل گرمایشی مربوط نیست. 

بخش مهمی از ماجرا به کیفیت ساختمان‌هایی بازمی‌گردد که گرما را در خود نگه نمی‌دارند و عملا بخشی از سوخت مصرفی خانوار‌ها را به هوای آزاد منتقل می‌کنند. همزمان با آغاز فصل سرما، بخش خانگی و تجاری بیش از ۷۰ درصد گاز تحویلی به شبکه سراسری را مصرف می‌کند؛ سهمی که در روز‌های سرد می‌تواند فشار سنگینی بر شبکه گاز کشور وارد کند و زمینه محدودیت سوخت صنایع و نیروگاه‌ها را فراهم آورد.
 
گرمایش؛ مصرف‌کننده اصلی گاز در خانه‌ها
تصور عمومی این است که اجاق گاز و آبگرمکن سهم قابل‌توجهی از مصرف گاز خانوار را به خود اختصاص می‌دهند، اما واقعیت متفاوت است. برآورد‌های ارائه‌شده نشان می‌دهد حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد گاز مصرفی یک واحد مسکونی صرف گرمایش فضا می‌شود.
گرمایش آب مصرفی با سهمی حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد در جایگاه دوم قرار دارد و پخت‌وپز روزانه تنها ۵ تا ۱۰ درصد از مصرف نهایی گاز را تشکیل می‌دهد.
این ارقام نشان می‌دهد اگر قرار باشد مصرف گاز خانگی به شکل مؤثر کاهش پیدا کند، تمرکز اصلی باید بر سامانه‌های گرمایشی، کیفیت ساختمان و جلوگیری از اتلاف حرارت باشد. صرف توصیه به خاموش کردن شعله‌های اضافی یا کاهش استفاده از اجاق گاز نمی‌تواند تغییر چشمگیری در تراز مصرف انرژی ایجاد کند.
 
ساختمان‌هایی که گرما را به بیرون می‌فرستند
یکی از مهم‌ترین عوامل هدررفت گاز در ایران، ضعف عایق‌بندی ساختمان‌هاست. پنجره‌های تک‌جداره، درز‌های باز، سقف‌های بدون عایق، دیوار‌های غیراستاندارد و کانال‌های کولر بدون پوشش مناسب، مسیر‌هایی برای خروج گرمای تولیدشده ایجاد می‌کنند.
در چنین شرایطی، حتی اگر خانوار از یک وسیله گرمایشی مناسب استفاده کند، بخشی از انرژی مصرف‌شده پیش از آن‌که دمای مطلوبی در محیط ایجاد کند، از ساختمان خارج می‌شود.
نتیجه این چرخه روشن است: ساکنان برای حفظ دمای مناسب ناچارند بخاری یا پکیج را با توان بیشتری روشن نگه دارند و در نهایت گاز بیشتری مصرف می‌شود؛ بنابراین مسأله فقط میزان مصرف خانوار نیست؛ کیفیت فنی خانه‌ای که در آن زندگی می‌کند نیز نقش تعیین‌کننده دارد.
 
موتورخانه‌ها؛ محل پنهان اتلاف انرژی
در ساختمان‌های دارای سیستم گرمایش مرکزی، موتورخانه یکی از نقاط مهم هدررفت انرژی است. تنظیم نبودن مشعل‌ها، رسوب‌گرفتگی دیگ‌های حرارتی، عایق نبودن لوله‌های انتقال آب گرم و نگهداری نامناسب تجهیزات می‌تواند بخش قابل‌توجهی از انرژی تولیدشده را پیش از رسیدن به واحد‌های مسکونی تلف کند.

در برخی موتورخانه‌های غیراستاندارد میزان 
اتلاف انرژی می‌تواند به حدود ۳۰ درصد برسد. به این ترتیب، ساکنان هزینه سوختی را پرداخت می‌کنند که تمام آن به گرمایش فضای زندگی تبدیل نمی‌شود.

در واحد‌هایی که از پکیج‌های مستقل استفاده می‌کنند نیز تنظیم نبودن دستگاه، سرویس نشدن دوره‌ای و اتلاف حرارت از مسیر دودکش‌ها می‌تواند مصرف را افزایش دهد.
 
ثروتمندان بیشتر گاز می‌سوزانند یا فقرا؟
یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده مصرف گاز در ایران، تفاوت الگوی مصرف میان دهک‌های درآمدی است. خانوار‌های پردرآمد معمولا حجم بیشتری از گاز را مصرف می‌کنند، اما دلایل مصرف آنها با خانوار‌های کم‌درآمد متفاوت است.
خانه‌های بزرگ با زیربنای گسترده، سقف‌های بلند، سیستم‌های گرمایش از کف، استخر، جکوزی و گرماتاب‌های فضای باز، از جمله عوامل افزایش مصرف در ساختمان‌های لوکس هستند. در این گروه، بخش مهمی از مصرف بالای گاز به وسعت فضای تحت گرمایش و امکانات رفاهی بازمی‌گردد.

در مقابل، خانوار‌های کم‌درآمد ممکن است در مجموع گاز کمتری مصرف کنند، اما ساختمان‌های محل سکونت آنها گاهی از نظر بهره‌وری انرژی، وضعیت نامناسب‌تری دارند. خانه‌های قدیمی، پنجره‌های غیراستاندارد و وسایل گرمایشی فرسوده باعث می‌شوند برای گرم کردن یک فضای کوچک نیز سوخت بیشتری نسبت به ساختمان‌های مجهز و استاندارد مصرف شود.

به بیان دیگر، مصرف مطلق گاز در خانه‌های پردرآمد بیشتر است، اما شدت اتلاف انرژی در برخی خانه‌های کم‌درآمد نیز می‌تواند بسیار بالا باشد. این تفاوت نشان می‌دهد سیاست‌های کنترل مصرف نباید صرفا بر میزان گاز مصرفی خانوار‌ها متمرکز شود و لازم است وضعیت فنی ساختمان‌ها و تجهیزات نیز درنظر گرفته شود.
 
صرفه‌جویی با اجبار یا اصلاح زیرساخت؟
تجربه سال‌های گذشته نشان داده که توصیه‌های تکراری برای کاهش دمای وسایل گرمایشی، اگر با اصلاح زیرساخت‌ها همراه نباشد، راه‌حل پایداری برای بحران گاز نخواهد بود.

نخستین اقدام ضروری، اجرای برنامه ملی بهینه‌سازی مصرف انرژی در ساختمان‌هاست. نصب پنجره‌های دوجداره، عایق‌کاری سقف و دیوارها، اصلاح موتورخانه‌ها و استانداردسازی سیستم‌های گرمایشی می‌تواند بدون کاهش محسوس آسایش خانوارها، میزان مصرف را پایین بیاورد.

در کنار آن، تعویض بخاری‌ها و آبگرمکن‌های فرسوده با تجهیزات پربازده باید به‌ویژه برای خانوار‌های کم‌درآمد در اولویت قرار گیرد؛ البته این برنامه بدون تسهیلات ارزان‌قیمت، حمایت دولتی و مشارکت تولیدکنندگان تجهیزات گرمایشی، امکان اجرای گسترده نخواهد داشت.

همچنین لازم است ساختمان‌های جدید با استاندارد‌های سختگیرانه‌تر بهره‌وری انرژی ساخته شوند و نظارت بر اجرای مقررات ملی ساختمان جدی گرفته شود. نمی‌توان هر سال از مردم انتظار کاهش مصرف داشت، اما همچنان ساختمان‌هایی تولید کرد که بخش زیادی از گرمای خود را از دست می‌دهند.