پیشوای پیش بین
آیت الله حاج شیخ فضل الله نوری از علمای بزرگ ایران و از شخصیتهای موثر در نهضت مشروطیت بود.
شرکت ایشان در مهاجرت کبری پس از رایزنی سیدین سندین آیت الله طباطبایی و سیدعبدالله بهبهانی با ایشان که از پایگاه مردمی در جامعه ایران و از وجاهت دینی و علمی نزد علمای نجف برخوردار بود ضربه سختی بود که به دستگاه استبدادی قاجار و عین الدوله وارد شد. با صدور فرمان مشروطیت و مطرح شدن بحث تدوین قانون اساسی و متمم آن ، عناصر غربگرا با طرح دیدگاه های غیردینی خود در مباحث مطروحه سعی داشتند با کمک مطبوعات و انجمنهای افراطی که با ایجاد امواج مصنوعی سعی در بحران سازی داشتند مواد قانون اساسی و متمم آن را منطبق با دیدگاه های خود تنظیم و تدوین نمایند. حضور و مقابله قاطع حاج شیخ فضل الله نوری با این جریان نفوذی هر چند سرعت اقدامات آنها را کند کرد اما با توجه به چالاکی و تردستی آنان در انجام مقاصد خود و تساهل و غفلت برخی از رهبران دینی در مقابل جریان غربگرا باعث شد که شیخ فضل الله نوری در حرکت اصلاحی خود برای جلوگیری از انحرافات مورد تهاجمات گسترده تبلیغاتی و فیزیکی قرار بگیرد. مشروطه خواهان غربگرا با تبلیغات گسترده سعی کردند شیخ فضل الله نوری را طرفدار استبداد و مخالف مجلس و آزادی قلمداد کنند. تلاش بعدی آنان ، معطوف به تیره کردن رابطه شیخ با علمای ایران و علمای نجف بود که توسط عوامل خود در انجمنهای مخفی موفق به قطع ارتباط شیخ با مراجع نجف شدند. بی اطلاعی برخی مراجع نجف از انتقادهای اصولی و اساسی شیخ به مشروطه خواهان غربگرا موجب شد اخبار ایران به شکل صحیح به آنها انتقال پیدا نکند و شیخ در این نبرد نابرابر از حمایت برخی از علما و مراجع محروم بماند. البته تجمع علمای بزرگ ایران نظیر آیت الله آخوند رستم آبادی ، میرزا حسن آقا مجتهد، سیداحمد طباطبایی و بیش از هفتادعالم بزرگ دینی دیگر گرد حاج شیخ فضل الله حکایت از موضع اصیل دینی ایشان داشت. مضافا این که علما و مراجع نجف نیز با شهادت شیخ و آشکارتر شدن مواضع ضد دینی غربگرایان نسبت به مواضع و دغدغه های شیخ آشناتر شدند و خود به نقد همه جانبه مواضع فکری و اقدامات غربگرایان مبادرت ورزیدند.
موسی فقیه حقانی
گفت و گو
