3 پایتخت ایران در ازبکستان

در قرون مختلف اقوام ایرانی، ترک و مغول بر این منطقه فرمانروایی کرده‌اند و این دیار بارها مورد تهاجم حکمرانان کشورگشا قرار گرفت، ولی هرگز از اهمیت تاریخی، ادبی و فرهنگی آن کاسته نشده است.

سمرقند

ازبکستان را در اولین نگاه، با سمرقندش می‌شناسند. یکی از کهن‌ترین شهرهای جهان که توسط ایرانیان چهار دهه پیش از میلاد مسیح به‌دلیل حاصلخیز بودن زمین و آب و هوای خوشش پی نهاده شد. بر‌اساس یک روایت تاریخی، شهر سمرقند را افراسیاب، پادشاه اساطیری توران بنا کرده به نحوی که هنوز بقایای آن شهر قدیمی در محل تپه افراسیاب مشهود است. این شهر چهارراه فرهنگ‌های مختلف، دانش، مذهب و تجارت بوده و سال‌ها محل تفریح کسانی بود که برای روزهای طولانی در امتداد جاده ابریشم از میان بیابان‌ها گذر کرده بودند.

سمرقند در سال‌های 1380 میلادی پایتخت ایران در سلسله تیموریان بوده است. امیر تیمور گورکانی اولین پادشاه این سلسله که ایرانی‌ها او را با نام تیمور لنگ می‌شناسند، برای ازبک‌ها قهرمان ملی است و آرامگاه او در سال‌های اخیر با صرف هزینه بسیار مرمت شده و در تزئینات داخلی آن از طلا استفاده کرده‌اند. سمرقند در زمان سامانیان بعد از بخارا، آبادترین شهر و مرکز ادب و فرهنگ به حساب می‌آمد. در سال 2001 یونسکو این شهر را جزو میراث فرهنگی ثبت کرده است. به پارچه‌های ابریشمی‌ سمرقند معروف است و صنعت فرش و قالیبافی مثل دیگر شهرهای تاریخی ایران از اهمیت ویژه‌ای در سمرقند برخوردار است. این شهر زادگاه ملاعلی قوشچی دانشمند، منجم و ریاضیدان ایرانی بوده است.

بخارا

بخارا نیز پنجمین شهر بزرگ ازبکستان کنونی، یکی از مراکز اصلی دانش و فرهنگ بوده است. مدرسه‌های دینی و علمی بخارا در آسیای میانه و ایران معروف و معتبر بوده و به همین دلیل به آن لقب بخارای شریف را داده بودند. اکثر مردم بخارا و سمرقند تاجیک و فارسی‌زبان هستند. بخارا زادگاه ابوعلی سینا از مشهورترین و تاثیرگذارترین فیلسوفان و دانشمندان ایران است و بسیاری از دانشمندان و شاعران ایرانی از جمله فارابی، خوارزمی و رودکی در بخارا حضور داشته‌اند.

بخارا شهری 2500 ساله است و در زمان جاده ابریشم کاروان‌های بزرگی از اقصی نقاط جهان از این شهر عبور کرده‌اند. طلادوزی شگفت‌انگیز، سفال‌های زیبا و فرش‌های دستباف در کاروانشهر بخارا، میراثی است که از هزاران سال پیش در این شهر به جا مانده است. تاجران امروز هم، کالاهایشان را زیر گنبدهای کهن می‌فروشند. اسماعیل سامانی، بنیانگذار سلسله سامانیان شهر بخارا را به پایتختی ایران برگزید. آرامگاه او در بخارا از زیباترین سازه‌های آجری جهان است. بافت قدیمی بخارا که شامل مدارس، تیمچه‌ها و بازار‌ها می‌شود از آثار ثبت شده یونسکو است.

خیوه

شهر خیوه، مرکز بخش شمالی جاده ابریشم، آخرین واهه و آخرین منزل استراحت کاروانیان قبل از عبور از بیابان و برای رفتن به ایران بوده است. زمانی خیوه مرکز سرزمین خوارزم و پایتخت ایران در زمان سلسله خوارزمشاهیان بود و امروز در کشور ازبکستان جای گرفته و مرکز استان خوارزم در این کشور است.

خیوه شهری است با مجموعه‌ای از بناهای تاریخی که در حصاری از خشت و گل به نام «ایشان‌قلعه» یا «ایچان‌قلعه» قرار گرفته است. این بناها که به سبک معماری اسلامی و ایرانی ساخته شده، شامل دروازه‌ها، مسجدها، مدرسه‌ها، آرامگاه‌ها، گرمابه‌ها، کاخ‌ها و خانه‌های سنتی است و همواره مورد توجه باستان‌شناسان و تاریخدانان بوده و جهانگردان بسیاری را به خود جذب کرده‌است. آرامگاهی منسوب به پوریای ولی در شهر خیوه ساخته شده که مورد احترام اهالی این شهر است.

تهمینه عامری - روزنامه نگار