مولفه‌های هژمونی فرهنگی

واقعیت این است که در گذشته قدرت‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی اهمیت داشت اما در دنیای امروز قدرت فرهنگی اهمیت بیشتری پیدا کرده چون این قدرت ابزار نفوذ بر اراده‌ها و انسان‌هایی است که مهم‌ترین کنشگران زندگی بشر هستند. در واقع قدرت فرهنگی زمینه‌ساز هژمونی فرهنگی است و اگر هژمونی فرهنگی تحقق پیدا کند زمینه دیگر ابعاد هژمونیک مثل هژمونی اقتصادی، سیاسی و نظامی فراهم خواهد شد.

به همین خاطر امروز کشورها و دولت‌هایی موفق هستند که بتوانند قدرت فرهنگی خود را بیشتر کنند و به هژمونی فرهنگی برسند. چه در داخل و دایره حاکمیت ملی و چه در ابعاد برون‌مرزی. اما سوال مهم این است که قدرت فرهنگی چیست؟ قدرت فرهنگی دارای ابعادی است. اول تولید علوم انسانی و اجتماعی و نظریه‌پردازی در این حوزه مهم‌ترین رکن قدرت فرهنگی است. یعنی کشوری صاحب قدرت فرهنگی است که درحوزه تولید علم و نظریه‌پردازی پیش رو بوده و واجد صاحب‌نظران و نظریه‌پردازان متعدد و کتاب‌ها و رساله‌های گوناگون باشد. چنان که ایران در قرن پنجم و دوران عصر طلایی صاحب چنین ویژگی‌هایی بوده است.

رکن دوم قدرت فرهنگی داشتن الگوهای جذاب فرهنگی در حوزه‌های مختلف است. یعنی سمبل‌ها و نمادهای فرهنگی که در قالب‌های هنری و فرهنگی تجسم پیدا می‌کند. برای مثال، خدمت بزرگ فردوسی حکیم برای قدرت فرهنگی ایرانیان این است که توانست اساطیر ایرانی در شاهنامه تولید کند و این اثر سند هویت ملی ایرانیان محسوب می‌شود. رکن سوم نظام رسانه‌ای تاثیرگذار در سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی است که می‌تواند قدرت فرهنگی تولید کند.

اگر این سه رکن را مولفه‌های قدرت فرهنگی بدانیم باید به دو نکته هم توجه کنیم.

اول تخصیص امکانات، بودجه لازم و اولویت دادن به مسائل فرهنگی در نظام کشور. طبعا نباید انتظار داشت که در این حوزه به صورت شعاری یا تعارفی برخورد کنیم. دوم برنامه‌ریزی و آینده‌نگری در این عرصه است. قدرت فرهنگی بدون برنامه‌ریزی و آینده‌اندیشی در حوزه اندیشه تحقق پیدا نخواهد کرد.

خوشبختانه رهبر معظم انقلاب در حوزه‌های فرهنگی تاکیدات زیادی دارند و امیدواریم که با این نگاه، فرهنگ در اولویت قرار بگیرد و اعتبارات و بودجه‌های لازم برای آن در نظر گرفته شود و از همه مهم‌تر اصحاب حقیقی فرهنگ، سرآمدان نظام نخبگی و تصمیم‌گیری کشور باشند.

دکتر امیر دبیری‌مهر / استاد دانشگاه