معمای پول‌های بلوکه شده

در روزهای گرم تابستان که تب و تاب به توافق‌رسیدن مذاکرات وین در میان مسئولان تحرکاتی ایجاد کرده بود، همه برای اعلام مبالغ بلوکه شده و احتمال آزاد شدن آنها پس از رفع تحریم‌ها از یکدیگر سبقت می‌گرفتند و سعی در بزرگ جلوه دادن این موفقیت داشتند.

اما جالب اینجاست که طی هفته‌های گذشته با توجه به نزدیک شدن اجرای برجام و احتمال برطرف شدن تحریم‌ها علیه کشورمان، این روند معکوس شد و مسئولان برای جلوگیری از ایجاد هرگونه انتظار هیجانی، سعی کردند مبالغ بلوکه شده را کمتر اعلام کنند. این گفته‌ها تا جایی پیش رفت که ولی‌الله سیف، رئیس کل بانک مرکزی، سهم دولت از پول‌های آزاد شده را فقط چهار میلیارد دلار اعلام کرد.

به گفته وی، بر اثر رفع تحریم‌ها و اجرایی شدن برجام ۳۲ میلیارد دلار از منابع ارزی بلوکه شده ایران آزاد می‌شود که ۲۸ میلیارد دلار آن متعلق به بانک مرکزی و چهار میلیارد دلار آن با تبدیل به ریال به عنوان سهم دولت به خزانه واریز می‌شود. حال پرسش اصلی این است که واقعا علت تفاوت ارقام به چه دلیل بوده است. آیا سهم دولت از پول‌های بلوکه‌شده فقط چهار میلیارد دلار (معادل حدود 14 هزار میلیارد تومان) است؟ آیا به ازای هزینه‌های سنگینی که برای حصول توافق هسته‌ای به ایران وارد آمده، فقط 14 هزار میلیارد تومان دست دولت را می‌گیرد؟

اوباما: ایران 150 میلیارد دلار پول نفت بلوکه شده دارد

با این حال روایت چند ماه قبل رئیس‌جمهور آمریکا شکل دیگری به قضیه داد و تناقض جالبی را آشکار کرد.

باراک اوباما گفته بود: 150 میلیارد دلاری که ایران خواهد گرفت، پول بادآورده نیست، بلکه پول‌های خودِ ایران است که از طریق فروش نفت به دست آورده و صرفاً به علت تحریم‌های بین‌المللی (در بانک‌های خارجی) مسدود شده است.

تکذیب وزیر اقتصاد

وزیر اقتصاد در تیرماه امسال روایت دیگری از رقم و نحوه مصرف و مانده وجوه بلوکه شده ایران در خارج ارائه کرده و گفته بود: قطعاً محدودیت‌های منابع ارزی برداشته می‌شود، اما درباره عدد آن در رسانه‌ها مبالغه شده است.

طیب‌نیا با بیان این‌که عدد 120 میلیارد دلار دارایی‌های بلوکه‌شده ایران که توسط برخی رسانه‌ها بیان می‌شود، صحیح نیست، افزود: حدود 35 میلیارد دلار از این دارایی‌ها در شرکت نیکو سرمایه‌گذاری شده است که مربوط به طرح‌های شرکت نفت است و حدود 22 میلیارد دلار در چین به عنوان وثیقه‌های فاینانس موجود است و اگر تمامی این مبالغ را ارزیابی کنید به آن عددی خواهید رسید که رئیس‌کل بانک مرکزی بیان کرده است.

کارشناسان چه می‌گویند

در ادامه روند اختلاف نظر درباره میزان متفاوت از پول‌های بلوکه شده ایران برخی از کارشناسان اقتصادی در خصوص این تفاوت آمار می‌گویند: برای بررسی این امر باید صحبت‌های سیف و اوباما را بررسی کرد تا متوجه شویم این تفاوت از کجا نشأت می‌گیرد. آنها معتقدند از صحبت‌های سیف این‌گونه برمی‌آید که منظور او از دارایی‌های بلوکه شده، دارایی‌های مربوط به دولت و بانک مرکزی است و دارایی‌های بلوکه شده شرکت‌های غیردولتی و دولتی را شامل نمی‌شود.

به اعتقاد کارشناسان، علت دوم تفاوت ارقام ذکر شده رئیس کل بانک مرکزی را می‌توان در فاینانس‌های چینی دنبال کرد. از آنجا که کشور نمی‌توانست از درآمدهای فروش نفت خود بهره ببرد، بخشی از منابع ارزی خود را از اروپا به چین انتقال داد. همچنین بخشی از درآمدهای نفتی ایران حاصل از صادرات نفت به چین بود. بنابراین حجم زیادی از دارایی‌های ایران در چین بلوکه شده بود. از این رو ایران برای دور زدن تحریم‌ها، تصمیم گرفت تا از فاینانس استفاده کند. یعنی به ازای این منابع، مقرر شد که چین در ایران اقدام به سرمایه‌گذاری و کالا و خدمات به ایران صادر کند. با توجه به آمار فوق، به نظر می‌رسد هنوز هم درباره پول‌های بلوکه‌شده شفاف‌سازی مورد نیاز است.

چرا 32 میلیارد دلار؟

با اظهارات سیف مشخص شد گفته‌های دولتمردان در طول دوره مذاکرات درباره این که بیش از صد میلیارد دلار از منابع کشور با لغو تحریم‌ها نصیب کشور خواهد شد تا چه حد از واقعیت دور بوده است.

با این حال مقامات دولتی همواره درباره رقم پول‌های بلوکه شده، ترکیب و باقیمانده و نوع مصرف آن ‌متفاوت‌گویی می‌کردند. این تفاوت‌گفته‌ها زمانی قابل درک بود؛ زیرا تحریم‌کنندگان نباید در جریان تکنیک‌های دور زدن تحریم‌ها و نقل و انتقال وجوه قرار می‌گرفتند، اما از یک سال پیش که مذاکرات به نتیجه نهایی نزدیک می‌شد، اظهارات متفاوت مسئولان درباره پول‌های بلوکه‌شده توجیه‌پذیر نبود. از مقامات دولتی و بخصوص بانک مرکزی که تمام حساب‌های دولتی و فروش نفت را نگهداری و مدیریت می‌کند، این انتظار می‌رود که به جای بیان آمار متفاوت، نسبت به شفاف‌سازی در این باره اقدام کنند.

مجلس هم درگیر موضوع شد

علی لاریجانی، رئیس مجلس شورای اسلامی هم اخیرا گرچه رقم کلی از میزان دارایی‌های بلوکه شده ایران نداده، اما گفته میزان دارایی‌های بلوکه شده ایران در چین 22 میلیارد دلار است. کاظم جلالی، رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نیز پول‌های بلوکه شده ایران در خارج را 60 میلیارد دلار اعلام کرده بود. غلامعلی کامیاب، معاون ارزی بانک مرکزی نیز گفته بود: پس از اجرایی شدن توافقات، 29 میلیارد دلار از منابع ارزی بلوکه شده بانک مرکزی و دولت نیز آزاد خواهد شد.

ارقام متفاوت دارایی‌های ایران خارج از مرزها

سیدکمال سیدعلی، معاون اسبق ارزی بانک مرکزی به جام‌جم گفت: درباره پول‌های بلوکه شده بدون تردید آنچه رئیس کل بانک مرکزی اعلام کرده کاملاً صحیح و مستند است، اما درباره تفاوت میان ارقام اعلام شده باید بیشتر دقت کرد. سیدعلی در ادامه با اشاره به انواع دارایی‌های ایران خارج از مرزها افزود: همان‌طور که می‌دانید منابع ارزی ایران خارج از مرزها به روش‌های مختلفی نگهداری می‌شود که مربوط به بخش‌های مختلف از جمله بانک مرکزی، بخش خصوصی یا شرکت‌هاست. بنابراین ممکن است تا امروز درباره جمع کردن کل این اعداد مشکلاتی پیش آمده باشد. معاون اسبق ارزی بانک مرکزی تصریح کرد: ممکن است از زمان امضای توافق‌نامه وین تا امروز که تحریم‌ها برداشته شده مسئولان با بررسی اسناد و مدارکی که در اختیار داشته‌اند، مبالغ را از یکدیگر تفکیک‌ و بخش مربوط به بانک مرکزی و دولت را جداگانه اعلام کرده‌اند. بنابراین نباید این موضوع را به حساب اشتباه یا تناقض‌گویی آنها گذاشت چون احتمالاً در آن زمان برخی تمام مبالغ موجود در خارج را مربوط به بانک مرکزی یا دولت می‌دانستند و همان رقم را اعلام می‌کردند. درحالی که فقط بخشی از آن مربوط به دولت بوده و امروز توسط رئیس بانک مرکزی اعلام شده است. اما نکته مهم مربوط به آینده روشن اقتصاد کشورمان است که مبالغ هرچه باشد از این پس بسادگی وارد ایران شده و می‌تواند رونق اقتصادی را برای کشور به ارمغان آورد.