مشاهدات یک طبیب از شیوع وبا در تلفیس

این کتاب به روایت سفر میرزا تقی خان انصاری در معیت شاهزاده حمزه میرزا حشمت‌الدوله به قصد تهنیت و دیدار الکساندر دوم امپراطور روسیه است.

میرزا تقی خان نویسنده اثر همراه هیات دعوت شده در تاج‌گذاری الکساندر سوم عازم سفر و گذر از شهرهای ایران است، شهرهایی که در حال سپری کردن بیماری وبایند و او با دقتی شایان به گزارش وضعیت سلامت آنها می‌پردازد. چنان که به موازات گزارش‌های از آن سامان و نظم و امنیت و بهداشت و آنچه سیویلیزاسیون آنجا می‌نامد نیز می‌دهد.

نویسنده سفرنامه میرزا تقی خان انصاری طبیب حفظ الصحه و بهداشت دارالخلافه تهران است و نیز از ملازمان شاهزاده در سفر. آنچه از شرح احوال شخصی و تحصیلات و کوشش‌های وی در خودنوشتی که او از خود به جای گذاشته نشان‌دهنده آن است که وی از دانشوران و روزنامه‌نگاران موسس در علوم جدید و پایه‌گذار انجمن‌های علمی و طبی در اصفهان شیراز است.

سفرنامه تفلیس هنگامی توسط میرزا تقی خان انصاری کاشانی نوشته می‌شود که آغاز شیوع وبای همه گیر سال 1288 .ق و قحطی فراگیر آن دوره بود. وی چنان‌که از هر شهری می‌گذرد با دقتی شایان گزارش‌های پزشکی و مربوط به بهداشت عمومی و میزان شیوع بیماری وبا را شرح می‌دهد سفری که از دارالخلافه تهران آغاز می‌شود و از قزوین و رشت و بندرانزلی تا بندر بادکوبه و تفلیس ادامه پیدا می‌کند.
فهرست مطالب کتاب به این قرار است:

مقدمه

خودنوشت

متن سفرنامه

رساله‌ای در تعلیم و تربیت

فهرست اعلام

«سفرنامه تفلیس (گزارشی از وبای 1288ق/ 1871.م)» اثر میرزا تقی خان انصاری به کوشش فرامرز معتمد دزفولی در 95 صفحه مصور از سوی نشر تاریخ ایران منتشر شده است.