دومین مسابقه فضایی جهان

در سال‌های پس از آن کاوش‌های فضایی با سرعتی کمتر ادامه یافت اما دستاوردهای آن شگفت‌انگیز بود. امروزه سفینه‌های پیشقراول زمینی بر لبه منظومه شمسی قرار دارد. از خورشید تا مشتری و زحل و دنباله‌دارها قلمرو کاوش‌های ربات‌های زمینی شده است. اینک کاوشگری از زمین به دیدار سیاره سابق، پلوتو می‌رود، ربات‌های کاوشگر بر سطح مریخ چرخ می‌زند و لشکری کامل از ربات‌های مدارگرد نه‌تنها همه رفتارهای سیاره ما را زیر نظر گرفته‌ که به ابزار ضروری در زندگی روزمره ما بدل شده است.

گرچه مدت‌های طولانی است که بخش خصوصی به شریکی در برنامه‌های فضایی بخصوص در برنامه مربوط به ماهواره‌های دورسنجی و ماهواره‌های مخابراتی بدل شده اما واقعیت این است که بویژه در بخش پرخرج و گرانقیمت و دیر بازده سفرهای سرنشین‌دار و انجام مستقل سفرهای فضایی تاکنون همه چیز وابسته به سازمان‌های فضایی بزرگ و صدالبته دولتی بوده است؛ چنین سازمان‌هایی به دلیل وابسته بودن به بودجه‌های دولتی شاید بیشتر تمرکز خود را بر توسعه در مرز‌های دانش قرار می‌دهند و زیر فشار رقابت با بخش خصوصی قرار ندارند. از این نظر چون نیازی به پاسخگویی در مقابل سرمایه‌گذاران خود ـ حداقل نه به شدتی که در بازارهای رقابتی موجود است ـ ندارند، سرعت به بهره‌وری رساندن و بهبوددادن سیستم‌های موجود بین این سازمان‌ها بسیار پایین است.

مساله‌ای که می‌تواند چنین رخوتی را از بین ببرد ورود بخش خصوصی به فضاست. بخش خصوصی در زمینه ماهواره‌های مخابراتی مدت‌های طولانی است که در فضا حضور دارد؛ اما این حضور به بخش طراحی ماهواره و استفاده از آن برمی‌گردد، اکنون فرصت و زمینه لازم برای حضور بخش خصوصی در مدار مهیا شده است. بخش خصوصی نه‌تنها در مورد سفرهای توریستی و گردشگری فضایی فعالیت چشمگیری را شروع کرده که در زمینه بهره‌برداری تجاری از منابع فضا ـ و در گام اول سیارک‌ها ـ حداقل دو شرکت مهم را تاسیس کرده است و از همه مهم‌تر و چشمگیرتر در زمینه نقل و انتقال محموله و مسافر به مدارهای پایین وارد بازی شده است و این اتفاقا بخش بسیار مهمی در زمینه ادامه سفرهای سرنشین دار ناسا و دیگر سازمان‌های فضایی به شمار می‌رود.

ناسا پس از سقوط شاتل فضایی کلمبیا تصمیم گرفت با حداکثر سرعت ممکن برنامه شاتل‌های فضایی خود را به پایان ببرد و بلافاصله پس از اتمام ساخت ایستگاه بین‌المللی فضایی آنها را بازنشسته کرد. به همین دلیل هم پس از آن حادثه به غیر از یک ماموریت تعمیر تلسکوپ فضایی هابل همه ماموریت‌های شاتل‌ها به مقصد ایستگاه فضایی بین‌المللی انجام شد، همه نگاه‌ها به برنامه‌های بعد از عصر شاتل‌ها برای نقل و انتقال فضانوردان به مدارهای پایین و نزدیک زمین ـ یعنی در ارتفاعی حدود 400 کیلومتری و جایی که ایستگاه بین‌المللی فضایی قرار دارد ـ بود یکی از پیشنهادهای اولیه که در دوران جورج بوش ارائه شد طرح پیشرفته و پیچیده‌ای به نام صورت فلکی (Constellation) بود که در آن مجموعه‌ای از پیشران‌های مختلف برای اعزام فضانورد و محموله به مدارهای پایین و سفرهای طولانی فضایی به مقصد نهایی ماه و مریخ طراحی شده بود. همه چیز این طرح بسیار عالی بود غیر از این‌که بودجه لازم به آن تخصیص داده نشد و به همین دلیل باراک اوباما در آغاز دوران ریاست‌جمهوری‌اش به پایگاه فضایی کندی سفر کرد تا طرح قبلی را باطل کند.

اوباما برای ادامه بخش پروازهای سرنشین‌دار مدارهای پایین در دوران پس از شاتل‌های فضایی روی بخش خصوصی حساب باز کرده بود و تا زمانی که آنها آماده شود، سفر به ایستگاه فضایی را به روسیه و ژاپن واگذار می‌کرد. او در همان سفر و پیش از آن‌که سخنرانی خود را آغاز کند به همراه ایلان ماسک کارآفرین و مدیر برجسته شرکت اسپیس ایکس به دیدن موشک فالکن (به‌معنی شاهین) این شرکت رفت. اسپیس ایکس شرکتی خصوصی بود که با هدف مشارکت در کاوش‌های فضایی تاسیس شده بود و بنیانگذار آن ایده گام به گامی برای حضور در فضا داشت. او دو پیشران فالکن برای سفرهای مدارهای پایین و سفرهای طولانی‌تر را در نظر داشت و از آن مهم‌تر کپسولی به نام دراگون ( به معنی اژدها) را که در مرحله اول بار کند و در مرحله بعد فضانوردان را می‌توانست به مدار زمین ببرد، ساخته بود.

زمانی که اوباما به پایگاه کندی رفت هنوز فالکن و دراگون آماده پرواز نبود اما بعد از آزمایش‌ها و تست‌های فراوان سرانجام ناسا قانع شد و طی قراردادی با این شرکت بخشی از تامین مایحتاج ایستگاه فضایی را بر عهده این شرکت گذاشت و تاکنون دراگون دو بار به ایستگاه سفر کرده است. ناسا بابت این پروازها هزینه‌ای به اسپیس ایکس می‌دهد که در نهایت به نفع ناسا و کمتر از خرجی است که اگر خود ناسا می‌خواست پیشران جدید بسازد برایش در می‌آمد.

تا اینجا داستان خوب پیش رفت اما هیچ وقت این قدم کافی نیست. اگر اسپیس ایکس قرار بود تنها شریک بخش خصوصی ناسا باشد بدون زیر فشار بودن در رقابت‌های بخش خصوصی هیچ وقت دنبال روش‌هایی برای کم کردن هزینه‌های خود نمی‌رفت و هزینه‌های رفت و آمد مداری ثابت می‌ماند؛ اما اینک دیگر حضور تجاری در فضا ـ برای مدارهای پایین و به مقصد ایستگاه فضایی ـ در اختیار یک شرکت نیست. شرکت اوربیتال، که سابقه‌ای طولانی در ساخت تجهیزات مختلف و از جمله ماهواره‌ها و بخش‌های دیگر فضایی را نیز دارد و به عنوان پیمانکار در طرح‌های مختلفی مشارکت داشته، دومین شرکتی است که رسما وارد این بازی شد و موفق شد قراردادی را با ناسا امضا کند.

چندی پیش اولین محموله این شرکت در کپسولی به‌نام ماکیان (Cygnus) همراه پرتابگر اختصاصی این شرکت به مدار زمین رفت. گرچه در اولین تلاش به دلیل مشکلی که در سیستم ناوبری رایانه‌ای سیگنوس اتفاق افتاد نتوانست به ایستگاه ملحق شود اما با اندکی تاخیر این اتفاق افتاد و به این ترتیب اوربیتال و اسپیس ایکس رسما به شرکای بخش خصوصی ناسا برای رفت و آمد به مدار زمین بدل شد.

حالا ناسا با خیال راحت می‌تواند سرمایه محدود خود را برای کار روی بخشی متمرکز کند که هنوز بسیار دور از دسترس بخش خصوصی است و آن سفرهای بلند و دوردست است. پیشران‌هایی که بتواند ما را به سیارک‌ها، ماه و در نهایت مریخ و شاید روزی اقمار مشتری برساند.

در این فاصله به دلیل رقابتی که میان اسپیس ایکس، اوربیتال و سایر رقبایی که کم‌کم وارد این بازی می‌شوند به وجود آمده و خواهد آمد، نوعی مسابقه فضایی برای ارائه کیفیت بهتر با قیمت پایین‌تر رخ می‌دهد، اسپیس ایکس از الان روی اعزام انسان با کمک کپسول دراگون خود در حال کار است و به این ترتیب عصر جدیدی از رقابتی فضایی در حال آغاز شدن است؛ رقابتی که اگر وارد مرحله جدی خود شود، می‌تواند روند حضور انسان در قلمرو‌های پیشتر باز شده فضا را سرعتی باور نکردنی ببخشد و همان کاری را با صنایع فضایی بکند که حضور بخش خصوصی با صنایع فناوری اطلاعات و دنیای اینترنت کرد.

این عصر جدید اگر ادامه پیدا کند و اگر شرکت‌های خصوصی در کنار انگیزه و اشتیاق اولیه خود شاهد ثمردهی و سودآوری در این بخش باشند و اگر این رقابت به خارج از مرزهای ایالات متحده نیز راه پیدا کند، شاید فصل جدیدی در تاریخ عصر فضا رقم بخورد؛ فصلی که شاید بتوان عنوان دومین رقابت جهانی عصر فضا را بر آن گذاشت.

پوریا ناظمی / جام‌جم