کتاب‌هایی که نمی‌آموزند

اما هیچ گاه تعریفی جامع و کامل درباره این کتاب‌ها مطرح نشده است، عده‌ای معتقدند باید عنوان کتاب‌های «کمک درسی» را به این آثار اختصاص داد، برخی به عنوان کتاب‌های «حل‌المسائل» از آنها نام می‌برند، جمعی به این آثار عنوان کتاب‌های «کمک آموزشی» می‌دهند و عده‌ای آنها را کتاب‌های «آموزشی» می‌نامند، اما هر یک از کتاب‌ها با این عناوین مشخصه‌های ویژه​ای دارند و نمی‌توان تمام آنها را یک نوع کتاب دانست.

فتح‌الله فروغی، مدیرمسئول انتشارات شورا که از سال 1369 در زمینه تولید کتاب‌های آموزشی برای کودکان و نوجوان در مقاطع تحصیلی ابتدایی و راهنمایی فعالیت می‌کند، درباره تعریف کتاب‌های این حوزه می‌گوید: شاید بهترین تعریفی که تاکنون ارائه شده است، همانی است که دبیرخانه طرح سامان‌بخشی کتاب وابسته به دفتر انتشارات و فناوری آموزشی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی وزارت آموزش و پرورش ارائه داده است. در این طبقه‌بندی کتاب‌ها از منظر ورود به محتوا دسته‌بندی شده است که این محتوا چه نسبتی با برنامه درسی داشته باشد یا چه رابطه‌ای با مباحث کتاب درسی پیدا می‌کند.

وی ادامه می‌دهد: به غیر از این تعاریف، واقعیتی وجود دارد و آن این است که کتاب‌های آموزشی و کمک آموزشی به عنوان یک واقعیت نظام آموزشی کشور تلقی شده و چه بخواهیم یا نه در کشور ما وجود دارند، اما آیا استفاده از این کتاب‌ها ضروری است یا خیر؟ در این میان باید توجه داشته باشیم که نظام آموزشی کشور ما یک نظام آموزشی متمرکز است که بر محوریت کتاب درسی استوار است، بنابراین بهره‌گیری از کتاب‌های مکمل می‌تواند مورد نیاز باشد.

محتوای کتاب‌های درسی ما برای دانش‌آموزان میانه و متوسط انتخاب شده است، یعنی برای دانش‌آموزانی که اطلاعات بیشتری می‌خواهند ممکن است کافی نباشد و برای دانش‌آموزان بسیار ضعیف نیز محتوایی تالیف نشده است و ظرفیت میانه و متوسط در دستور کار قرار دارد.

فروغی در این باره می‌گوید: اگر معلمی خود خلاق و مبتکر باشد لازم ندارد از کتاب‌های حل‌المسائل استفاده کند اما معلمی که فرآیندگراست و نمی‌خواهد دانش‌آموزان تک‌بعدی داشته باشد و سعی دارد ذهن دانش‌آموزان را بارور کند نیازمند منابع مختلف آموزشی است تا به عنوان یک ابزار آموزشی از این رسانه‌ها بهره گیرد. با مراجعه به کتابفروشی‌های خیابان انقلاب زمانی که نام یکی از کتاب‌های درسی را به فروشنده اعلام می‌کنیم، حجم گسترده‌ای از کتاب‌ها روبه‌رویمان صف‌آرایی می‌کنند که اگر مولف‌ها را نشناسیم برای انتخاب اثر مناسب دچار سردرگمی می‌شویم.

مدیرمسئول انتشارات شورا ، چاپ و توزیع انبوه این کتاب‌ها را بیانگر نیاز جامعه آموزشی به این آثارها می‌داند و معتقد است، مخاطبان و والدین باید بین سره و ​ناسره این کتاب‌ها تفاوت قائل شوند. البته دستورالعمل‌های مسئولان تصمیم‌گیرنده برای معرفی این نوع کتاب‌ها باید بیشتر از همه، جنبه حمایتی و تشویقی داشته باشد و نه بازدارنده.

اما به راستی چگونه می‌توان کتاب‌های کمک درسی و آموزشی مناسبی تولید کرد که به رشد تحصیلی دانش‌آموزان کشور منجر شود؟ فروغی این راهکار را در نشست‌های جمعی بین مسئولان آموزشی کشور و ناشران فعال در این حوزه می‌داند که می‌تواند در این زمینه موثر باشد.

به گفته وی، بهره‌گیری ناشران آموزشی از مولفان و نویسندگان آشنا به برنامه‌های درسی از نکته‌های مهمی است که ناشران آموزشی باید به آن توجه داشته باشند، شفاف‌تر شدن موضع مسئولان نظام آموزشی کشور نسبت به کتاب‌های آموزشی و کمک آموزشی نیز در این زمینه موثر است، یعنی دست‌اندرکاران این حوزه تصمیم‌گیری مشخصی را برای استفاده از این کتاب‌ها داشته باشند تا محتوای کتاب‌های جدیدالتالیف برای ناشران این حوزه در دسترس باشد تا در مدت زمانی مناسب این فرصت را در اختیار ناشران آموزشی قرار دهد تا بتوانند محتوای مناسب را برای برنامه‌های درسی در کتاب‌های آموزشی و کمک آموزشی خود اعمال کنند.

نویسندگان اغلب کتاب‌های آموزشی و کمک آموزشی را دبیران و معلمان مقاطع مختلف تشکیل می‌دهند، افرادی که با تکیه بر تجربیات تدریس و دانش خود، کتاب‌هایی را با عناوین حل‌المسائل، خودآموز، کمک آموزشی و... تالیف می‌کنند. زهرا حریرفروش، مولف حدود 40 جلد کتاب کمک آموزشی درس علوم در مقطع ابتدایی، راهنمایی و متوسطه است که30 سال سابقه تدریس درس‌های علوم و زیست‌شناسی را پشت سر گذاشته است.

او درباره ضرورت استفاده دانش‌آموزان از کتاب‌های کمک آموزشی می‌گوید: وقتی تدریس در کلاس‌ها شروع می‌شود دانش‌آموز نیازمند اطلاعات بیشتری است که اگر قرار است همه آنها به کتاب درسی بیاید حجم کتاب زیاد می‌شود اما وقتی کتاب کمک درسی باشد آن مطالب در آنجا می‌آید و دانش‌آموز علاقه‌مند می‌تواند از آن منابع استفاده کند.

حریرفروش ادامه می‌دهد: اما مشکل اینجاست که هر کتابی که در بازار وجود دارد کتاب کمک درسی و کمک آموزشی نیست و نمی‌تواند به دانش‌آموز کمک کند، برخی از آنها به جای این‌که ماهیگیری را به دانش‌آموز یاد بدهند به آنها فقط ماهی می‌دهند که این موضوع موجب کاهش یادگیری در آنان می‌شود و حل مسائل کتاب را خیلی راحت در اختیار آنان می‌گذارد.

به گفته وی، هر کتابی خودآموز نمی‌شود. کتاب‌های خودآموز باید هدفدار و بر مبنای هدف و محتوای مشخصی باشد، در این میان هدف را برنامه درسی مشخص می‌کند و براساس آن سطوح یادگیری مشخص می‌شود، سپس یکسری سوال بر مبنای سطوح آموزشی مانند دانش اولیه، درک، کاربرد و به کارگیری اطلاعات، تجزیه و تحلیل مباحث همچنین ترکیب و ارزشیابی تهیه می‌شود.

این مولف کتاب‌های کمک آموزشی می‌افزاید: کتاب‌های کمک آموزشی ​​برای دانش‌آموز انگیزه ایجاد می کنند و به عنوان مکمل استفاده می شوند، البته نویسنده کتاب و چگونگی نگارش اثر هم مهم است. گاهی کتاب نمونه سوال است و دانش‌آموز فقط طوطی‌وار مسائل را یاد می‌گیرد اما گاهی برای این‌که دانش‌آموز را وادار به مطالعه بیشتر و تحقیق و عمق یادگیری کنیم، باید کتاب‌هایی در رده کتاب‌های درسی مناسب را به او معرفی کنیم، مثلا در برخی کتاب‌ها انواع فعالیت‌ها و نمونه سوالات تکمیلی را ارائه دهیم و اینجاست که نویسنده می‌تواند تاثیر بیشتر و موثرتری را بر روی دانش‌آموز ایجاد کند و زمانی که دانش‌آموز هنگام مطالعه به مشکل بر می خورد بتواند به این آثار مراجعه کند.

برخی از کارشناسان آموزشی معتقدند کتاب‌های حل‌المسائل یا همان کتاب‌های کمک آموزشی موجب تعطیل شدن فکر و اندیشه دانش‌آموزان است و کارهای کمک آموزشی که بیرون از آموزش و پرورش انجام می‌شو​د، کمک به فکر کردن نیست. اما مساله اینجاست که هنوز تشخیص این دو گونه کتاب برای خانواده‌ها مشکل است. هنوز هم بسیاری از خانواده‌ها فکر می‌کنند اگر فرزندشان کتابی با موضوع کمک آموزشی را بخواهد یعنی می‌خواهد حل‌المسائل داشته باشد و با خریداری این آثار مخالفت می‌کنند، کتاب‌های ممنوعه‌ای که به تنبل‌ها اختصاص دارد و بچه درسخوان‌ها نیازی به آن ندارند. در این میان ساماندهی بازار آشفته و به دور از اهداف آموزشی کتاب‌های کمک آموزشی غیراستاندارد از سوی مسئولان وزارت آموزش و پرورش ضرورتی انکارنشدنی است.

کتاب‌های رنگارنگ آموزشی و کمک آموزشی برای این‌که مخاطبان را دچار سردرگمی نکند باید ضابطه‌مند شود تا دانش‌آموزان از حافظه محوری به سمت یادگیری مفهومی سوق داده شو​د. رشد و پرورش خلاقیت‌ها و استعدادهای دانش‌آموزان از مهم‌ترین اهداف وزارت آموزش و پرورش است اما فقط 50درصد کتاب‌های کمک درسی که توسط دفتر انتشارات کمک آموزشی در سازمان پژوهش‌ها چاپ می‌شود، مورد تائید وزارت آموزش و پرورش است، اگر چه این وزارتخانه عظیم در سال‌های اخیر در فهرست برخی از کتاب‌های درسی، اسامی کتاب‌های کمک آموزشی تهیه و در اختیار والدین و دانش‌آموزان قرار گرفته که خانواده‌ها می‌توانند با مراجعه به کتابفروشی‌های معتبر آنها را تهیه کنند.