غرب و شرق از هم بدترند

این قراردادها اغلب میان دولت‌های اروپایی با دولت‌های آسیایی و آفریقایی بسته می‌شوند، زیرا اروپاییان دادگاه‌ها و مؤسسات قضایی این کشورها را قادر به حمایت کافی از اتباع خود نمی‌دانستند. سابقه کاپیتولاسیون در ایران به شکست ایران از روسیه و تحمیل پیمان ترکمانچای برمی‌گردد. پس از انقلاب 1917م روسیه و پیمان دوستی ایران و شوروی (1921م) مفاد مربوط به کاپیتولاسیون لغو شد.

در مهر 1343 قانونی از مجلس شورای ملی گذشت که براساس آن، به نظامیان آمریکایی مأمور در ایران و وابستگانشان مصونیت سیاسی اعطا می‌شد و تمامی مستشاران آمریکایی در ارتش از حیطه قانون ایران برکنار می‌شدند؛ به طوری که اگر آنان مرتکب جرم و جنایتی در ایران می‌شدند در دادگاه‌های ایران جوابگو نبودند. وزارت دفاع آمریکا مدت‌ها بود ایران را برای بستن چنین قراردادی تحت فشار گذاشته بود. امام‌خمینی که از حضور مستشاران نظامی و امنیتی آمریکایی در ایران آگاهی داشت و از تصویب کاپیتولاسیون نیز اطلاع یافته بود، تصمیم گرفت در این باره هشدارهای لازم را به ملت بدهد. از این‌رو در حالی که رژیم می‌کوشید با برگزاری تبلیغاتی پر زرق و برق جشن چهارم آبان 1343هـ . ش مصادف با چهل و پنجمین سالروز تولد شاه مسأله کاپیتولاسیون را به فراموشی سپارد، امام خمینی سخنرانی خود را همان روز ایراد و در همه جا منتشر کرد. وی در این سخنرانی ابتدا با انالله و اناالیه راجعون شروع کرده و روز قبولی کاپیتولاسیون را روز عزای ملت نامگذاری کرد و دولت و مجلسیان ایران را نوکران آمریکا نامید و قدرت‌های شرق و غرب را محکوم کرده و جمله مشهور خود« آمریکا از انگلیس بدتر انگلیس از آمریکا بدتر، شوروی از هر دو بدتر، همه از هم بدتر، همه از هم پلیدتر، لکن امروز سر و کار ما با آمریکاست» را ادا کرد و همچنین امام در اعلامیه‌ای تصویب لایحه کاپیتولاسیون را سند بردگی ملت ایران و اقرار رژیم به مستعمره بودن ایران و ننگین‌ترین و موهن‌ترین تصویب‌نامه غلط دولت‌های بی‌حیثیت نامید و نسبت به سوءاستفاده‌های ناشی از آن هشدار داد.این اعلامیه در تهران و برخی شهرهای کشور پخش شد و تعداد زیادی از آن در خانه‌های آمریکاییان ساکن تهران انداخته شد. 9 روز پس از سخنرانی در نیمه شب 13آبان صدها کماندو منزل امام را در قم محاصره و ایشان را دستگیر و شبانه به تهران منتقل کردند و با یک هواپیمای باری و همراه 2 مأمور امنیتی به ترکیه تبعید کردند و مدتی بعد حاج‌آقا مصطفی، فرزند ارشد امام نیز به همان تبعیدگاه فرستاده شد و بعد از 11ماه به دلیل اعتراضات مجامع روحانی ایران و عراق به عراق تبعید شد و به مدت 13 سال و تا 5 ماه پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در آن کشور به سر برد. اندکی بعد از کاپیتولاسیون، آمریکایی‌ها مبلغ 200 میلیون دلار حرام برای خرید تسلیحات از آمریکا در اختیار رژیم شاه گذاشتند و محافل سیاسی ایران این وام را پاداش آمریکا به شاه در قبال تصویب کاپیتولاسیون به شمار آوردند.