مستند مذهبی

کثرت بهره‌گیری از موضوعات مذهبی مربوط به دین اسلام در فیلم‌های مستند موجب شده این نوع خاص از مستندسازی از استاندارد مشخصی برخوردار شود و بعلاوه انتظار ناظر و مخاطب هم به عنوان عاملی تعیین‌کننده در فر‌آیند تولید ایفای نقش کند و فیلمساز آزادی عمل کامل در بهره‌گیری از مضامین مذهبی نداشته باشد. این مساله اگرچه از آن نظر که عرصه را بر ظهور خلاقیت‌های نو تنگ می‌کند، قابل نقد است اما از آن‌رو که راه را بر انحرافاتی که آسیب اصلی تفکر دینی هستند می‌بندد موثر و مفید است.

برای روشن‌تر شدن بحث یک مثال می‌زنیم؛ حسن نقاشی، از مستندسازان جوان ایرانی است که آموزه‌های مذهبی دین زردشت درونمایه‌ یکی از مهم‌ترین مستندهای او با نام «مشی و مشیانه» را تشکیل می‌دهد. موضوع اصلی این فیلم مستند، کوبه‌های زنانه و مردانه در خانه‌های ایرانی است، ولی نریشن فیلم کاملا صبغه‌ دینی دارد و برگرفته از متون کهن زردشتی است. سوالی که در ارتباط با این فیلم مطرح می‌شود، این است که چگونه می‌توان درباره‌ یک موضوع مربوط به میراث فرهنگی فیلم ساخت، ولی از متن مذهبی برای آن استفاده کرد؟ آیا تناسبی میان این دو وجود دارد؟ این‌که دین زردشت آیین مردم ایران باستان بوده، به تنهایی توجیه‌کننده‌ مساله نیست. اشکالی ندارد که ما برای ساخت فیلم مستند از امتزاج ژانرها استفاده کنیم و به ملزومات یک‌گونه‌ بخصوص مستندسازی وفادار نمانیم، اما لازمه‌ این ساختارشکنی نخست ضرورت داشتن آن است و دوم اتخاذ تدبیری مناسب برای جبران نقایصی که بر اثر این امتزاج ساختارشکنانه به‌وجود می‌آید. در فیلم مشی و مشیانه ما تصاویر متعددی از کوبه‌‌ درهای قدیمی ایرانی می‌بینیم که همراه است با گفتار متنی مذهبی درباره خلقت آدم و حوا. درست است که میان زوج بودن کوبه‌ها و زوج بودن نخستین مخلوقات انسانی نسبتی نزدیک وجود دارد، اما آیا این نسبت آنقدر است که این تصاویر را به طور کامل بر آن متون کهن منطبق سازد و تاثیر هر عامل تاثیرگذار دیگری بجز آموزه‌های زردشتی را بر زوج بودن کوبه‌های ایرانی منکر شود؟

حسن نقاشی در فیلم مشی و مشیانه آشکارا به دنبال القای مضامین مذهبی زردشتی است، بی‌آن‌که تصریحی در این خصوص داشته باشد. این عدم شفافیت یکی از مهم‌ترین آسیب‌های مستندسازی با موضوع دین و مذهب است، چراکه اساسا مقوله‌ مذهب از آنجا که با معتقدات و باورهای قلبی مردم در ارتباط است، حساسیت ویژه‌ای دارد که نباید به آن بی‌اعتنا بود و از کنار آن ساده گذشت. تاثیرگذاری زیرکانه و غیرمستقیم هر جا شایسته و مقبول باشد، در مستندهایی که آشکارا وجه دینی و مذهبی دارند، پسندیده به نظر نمی‌رسد.