مستند جنگی

از میان نمونه‌های مطرح خارجی می‌توان به مستندهایی همچون «چرا می‌جنگیم؟» ساخته ایگن جاراکی، «جنگ جهانی دوم در قلمروی رنگ» ساخته پالی بید و نیز مستند بازسازی معروف «هیروشیما» ـ که به زبان فارسی دوبله و از رسانه ملی پخش شده است ـ اشاره کرد. همچنین می‌توان از مجموعه مستندهایی چون «جهان در جنگ» و «جنگ جهانی اول: میراث آمریکایی» نام برد.

از این میان مستند جنگ جهانی دوم در قلمروی رنگ، از آثار شاخص مستندسازی جنگ است که از تکنیک تمام استنادی بهره برده است. در این فیلم نه فقط تصاویر مستند مربوط به جنگ جهانی دوم همه رنگی و باکیفیت هستند، حتی گفتار متن اثر هم برگرفته از خاطرات سربازان جنگی است و موسیقی استفاده شده هم برگرفته از موسیقی مستند مرتبط با حال و هوای همان برهه تاریخی. فیلم، تدوین هوشمندانه و جالب توجهی دارد که در راستای صلح‌جویی و صلح‌طلبی ایفای نقش کرده و جنگ جهانی دوم را همچون لکه ننگی بر چهره دنیای غرب به نمایش می‌گذارد.

اما جنگ تحمیلی عراق علیه ایران با همه جنگ‌های دیگر تفاوتی چشمگیر دارد. اگر این جنگ را دفاع مقدس می‌خوانیم بی‌دلیل نیست و این مساله برخاسته از همین ویژگی منحصر به فرد دفاع 8 ساله ایران اسلامی در مقابل هجمه برنامه‌ریزی شده صدام و حامیان غربی اوست. بنابراین تعجبی ندارد اگر آثار مستند جنگی مرتبط با این دفاع مقدس هم شکلی کاملا متفاوت با نمونه‌های جهانی داشته باشد. آثاری که گل سرسبد آنها مجموعه روایت فتح شهید سید مرتضی آوینی است. مجموعه مستند خاص و ماندگاری که حتی تحسین برخی منتقدان غربی را هم برانگیخته و از آن با عنوان اثری متفاوت در حیطه مستندسازی جنگ نام برده‌اند.

شهید آوینی در مجموعه مستند روایت فتح به‌جای آن که جنگ را با توپ و تانک و تسلیحات نظامی که ابزار غلبه ظاهری بر دشمن است ببیند، رو به باطن این واقعه و حقیقت وجودی آن آورده و حکایت جنگ را از دل و ضمیر رزمندگان جان برکفی که مرگ را شهادت در راه حق دانسته و با آغوش باز به استقبال آن می‌روند، روایت می‌کند. او به جای آن که ببیند یک انفجار و شلیک چه میزان تلفات به بار می‌آورد، تأثیر این رویداد را در دل‌های رزمندگانی که نه فقط از مرگ هراسی ندارند بلکه مشتاقانه به صحنه نبرد شتافته‌اند جستجو می‌کند. از این رو می‌توان مجموعه مستند روایت فتح را مبتنی بر مکاشفه و شهود دانست که قصد دارد از ظاهر عینی پدیده‌ها به باطن حقیقی آنها راه بگشاید و تعریف دیگری از فیلم مستند که همواره تکیه بر واقعیات عینی داشته، ارائه کند. تعریفی که امروزه بشدت مورد توجه قرار گرفته و از آن به عنوان رویکردی نو در فیلمسازی مستند یاد می‌شود.