جام جم آنلاین: در دنیای هنر، مرزی میان «بازیگری» و «انسانیت» وجود دارد؛ مرزی که بسیاری در آن گم می‌شوند، اما تنها اندکی توانسته‌اند از آن فراتر روند و با عبور از خود، به حقیقت برسند. کوروش زارعی، هنرمندی که امروز از میان ما رفت، از معدود کسانی بود که هنر را نه ابزاری برای خودنمایی، بلکه پلی برای پیوند میان «انسان» و «امر قدسی» می‌دانست.
بسیاری از مردم، این هنرمند را با نقش‌های تاریخی و مذهبی‌اش می‌شناسند؛ نقش‌هایی که در آنها، او نه‌تنها یک بازیگر، بلکه روحِ حاکم بر شخصیت بود. وقتی به نقش‌هایی، چون «لاوی» در داستان یوسف یا حضورش در آثار بزرگی، چون «مختارنامه» و «روز رستاخیز» می‌نگریم، متوجه یک نکته کلیدی می‌شویم: او از خطر بزرگ «خطابه خشک و کتابی» گریخته بود. در بسیاری از آثار مذهبی، خطر تبدیل‌شدن به یک کلام بی‌روح و آموزشی وجود دارد که مخاطب را از خود دور می‌کند، اما زارعی با نبوغ خود، این شخصیت‌های باستانی و دست‌نیافتنی را به انسان‌هایی در دسترس تبدیل کرد.
نبوغ او در اینجا محدود نماند. او با وجود موفقیت‌های عظیم، هرگز در آسایش «قاب تصویر» متوقف نشد. زارعی به سوی تئاتر بازگشت، اما نه تئاتری که در سالن‌های مجلل و با دیوار‌های بلند محصور باشد؛ او به دنبال «تئاتر آیینی» بود.
تفاوت میان یک نمایش معمولی و یک «آیین»، در مرز میان تماشاگر و اجراست. در نمایش معمولی، چراغ‌ها خاموش می‌شود، شما می‌نشینید و تماشا می‌کنید؛ اما در تئاتر آیینی زارعی، مرز میان صحنه و صندلی‌ها فرو می‌ریزد. او با اجرای آثاری، چون خورشید کاروان، غمنامه فرات و بانوی بی‌نشان، تماشاگر را از یک «بیننده» به یک «شرکت‌کننده» در سوگواری تبدیل می‌کرد. در اینجا، موضوع از نقد مهارت بازیگری فراتر می‌رفت و بحث به یک «باور مشترک» می‌رسید. او هنر را از سطح سرگرمی به سطح «پالایش معنوی» ارتقا داد.
ایده ماندگار او در مدیریت حوزه هنری، همان تلاش برای «غیرمتمرکز کردن هنر» بود. او با احیای جریان‌هایی، چون «تئاتر بچه‌های مسجده»، هنر را از انحصار دکور‌های میلیاردی و سالن‌های گران‌قیمت خارج کرد. زارعی با توانمندسازی نوجواناِ محلی، اجازه داد تا داستان‌ها در دل همان مساجد و محله‌ها، پس از نماز، جان بگیرند. او هنر را به جاده‌ها برد؛ به همان مسیر‌های خاکی و مسیر پیاده‌روی زائران.
در همایش‌های بین‌المللی تئاتری که با نام «روایت راهیان» شناخته می‌شد، او مفهوم نذر را از «آب و غذا» به «هنر» تغییر داد. وقتی گروه‌های هنری در مسیر نجف تا کربلا و در میان موکب‌ها، تعزیه و تئاتر خیابانی اجرا می‌کردند، آنها در حال انجام یک «نذر فرهنگی» بودند. در آن لحظات، منیت هنرمند از بین می‌رفت؛ هنرمند دیگر برای گیشه یا فرش قرمز بازی نمی‌کرد، بلکه هنر خود را در خدمت «سلوک معنوی» قرار می‌داد. او شبکه‌ای زنده ساخت که بر مدار ارادت خالصانه می‌چرخید.
امروز، وقتی به مسیر ۴۰ ساله او نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که میراث کوروش تنها فهرستی از نقش‌ها نیست؛ تابلویی از نقشه‌هاست. زارعی راهی باقی گذاشته است، راهی برای این‌که هنر چگونه می‌تواند بیرون از قاب تجاری و الگوریتم‌های مادی‌گرا، زنده و بی‌مرز بماند. یادش گرامی ....
قم / ۱۸ آبان ۱۴۰۵
